Արձակ Արտասահմանյան արձակ Արտասահմանյան գրողներ Թարգմանություն Պատմվածք

Ֆաիզա Խալիմովա․ «Բեկորը»․ պատմվածք

 

Այսօր  մայրիկիս տարեդարձն է, և մենք՝ նրա զավակները, որոշել ենք փոքրիկ տոն կազմակերպել։ Կհավաքվենք, կխոսենք, մի կուշտ հաց կուտենք, իսկ նա կհիշի մեր մանկական չարաճճիությունները, կծիծաղենք, իսկ հետո կլռենք միասին․․․
Հայրս վաղուց չկա․․․
Մայրս սիրում է հոնի տնական հյութ, իսկ ես՝ ոչ։ Այդ կարմիր ըմպելիքի տեսքից անցյալի հիշողությունները հառնում ու օձի նման խեղդում են, խեղդում, խեղդում․․․
Մոխրագույն քողով պատված երկինք, ամպերի փոխարեն ծխի թանձր քուլաներ են՝  այրվող տներից ալիք-ալիք վեր սողացող։ Երկնային հավաքարարի պես քամին կամացուկ ավլում է շուրջը, միայն թե՝ ժամանակավոր է դա։
Պարզապես «երկաթե ագռավները» հոգնել են, որոշել են ընդմիջել, լիցքավորվել, որպեսզի ավելի ուժգին թափով հարվածեն և անպայման շատ  դիպուկ, հանկարծ թիրախներից չվրիպեն։ Նրանց թևերը գերտաքացել են․․․
 Մի քանի աման պահածո, և «երկաթե թռչուններին  ուղղորդողները» կրկին պատրաստ կլինեն  բարին չարից մաղել։
Կարևոր չէ՝ ինչու այսպես եղավ, և ով է մեղավոր․․․ Այստեղ լոկ մեկ ճշմարտություն կա՝ տառապանքը։ Մեկ իրողություն կա միայն՝ մահը։ Գարուն, ամառ, աշուն թե ձմեռ, հարուստ ես կամ աղքատ, ծեր ես թե ջահել, կին ես թե տղամարդ․ ոչինչ և ոչ ոք էական չէ։ Մարդիկ բաժանվում են միայն մեռածների, ողջերի ու մեռնելը գերադասողների։
Լռությունը․․․ ահա մեզ ուրախացնող միակ բանը։ Որովհետև հնարավորություն է տալիս դուրս սողալ նկուղից, շնչել օդը, թեկուզ ծխի հոտով ներծծված, լցված  ճիչերով, ողբով ու գունավոր աղոթքներով, սակայն օդը․․․լիաթոք զգալ ու շունչ քաշել։ Այժմ սակայն լռության մեջ ինչ-որ չարագուշակ բան էլ կա, ինչ-որ դավադիր բան՝ սարսափեցնող, անբնական․․․ Հատկապես մութ ուժերի գոյությունն է զգալի․ երբ նրանք լռում են կարճատև համազարկերից հետո, ուրեմն հրե նետերով ավելի խիտ կրակոցներ են տեղալու, հիմա էլ «հաուբիցներից» են մահ սփռելու։
Մենք նախանձում ենք խաղաղ չվող թռչուններին, ու նրանց, որոնք հեռացան այս  աշխարհից։ Հրաշքի ենք սպասում։ Եվ դեռ մինչև վերջ չենք հավատում, որ  «դու ինձ, իսկ ես՝ քեզ» -ը իրականում տեղի է ունենում։ Միամիտները կարծում են՝ երազ է, եթե ոչ, ուրեմն հաստատ աշխարհի վերջն է։
Վեց հոգով ենք․ ելել ենք հոգիների ընդհատակյա ապաստարանից։ Խոհանոցում փոքր սեղանի շուրջ խմբված՝ մի քանի բառ փոխանակելուց հետո ուտում ենք խաշած կարտոֆիլ՝ մեր նախաճաշը,ճաշն ու ընթրիքը։ Երկու մեծահասակ ու չորս փոքրիկ մարդուկներ․․․ նստած են՝ ամեն մեկն իր խոհերի հետ։ Ամենափոքրը դեռ խոսել չի կարողանում։ Հիմա գիտեմ հաստատ, որ թմբլիկ մանչուկի առաջին բառը լինելու է «բում»-ը։ Նա կարտասանի այդ բառը, հենց տեսնի տան մոտով անցնող հրասայլը։ Իսկ ինչի՞ մասին է խորհում այս փոքրիկ էակը․անհայտ է։ Այս իրավիճակում ամենաերջանիկն է նա․ չի բաժանում մարդկանց լավ ու վատի, զինվորականի ու քաղաքացիականի, բոլորին հավատում է, իսկ երկար ու խիտ թարթիչներով երիզված դարչներանգ աչուկները լի են լույսով։ Նայում եմ փոքրիկին ու գիտակցում․ մենք բոլորս այս մանչուկի հետ մի հարցում հիմա շատ ենք նման՝ անպաշտպան ու անօգնական ենք․․․
Ասում են՝ մարդն ութ հնարավորություն ունի մահից խուսափելու։ Մի՞թե մենք արդեն սպառել  ենք կյանքի սահմանված չափը։ Վիրավորական ու ցավոտ է հեռանալ ոմանց անհագ «ախորժակի»  պատճառով։
Մինչ մենք ուտում ենք կարտոֆիլի մնացորդները, մինչ հավաքում ենք մնացորդները նրանց, որոնք միառժամանակ առաջ մարդ էին կոչվում, մինչ նրանց թաղում ենք հապշտապ ու դեռ չենք էլ հասցրել տապանաքար դնել, մինչ մենք պառկած ենք փլատակների տակ․․․ ինչ-որ մեկը հանգիստ հաց է ուտում ու տեսնում մեզ հեռուստացույցով, նրա համար մենք ուղղակի տիկնիկներ ենք, ընդամենը հանգամանքների զուգադիպում ու պատեհ զոհեր ։ Մենք պարզապես վիճակագրություն ենք։ Մի՞թե ճիշտ է, որ հանուն «հզոր» շահերի՝ մեր երկրում ոչինչ ու ոչ մեկին չեն խնայում ու խղճում։ Մինչ որդիների մայրերը լալիս են, ինչ-որ մարդիկ կերտում են իրենց զավակների ապագան։ Իսկ մենք մեռնում ենք, իսկ մենք  նկուղում համրում ենք միմյանց․․․
Մեզնից ոմանք անխուսափելիորեն մնում են դրսում՝ դառնալով Պիկասոյի նկարների կերպարները ասֆալտին։ Սպանվածների հոգիները երկար ժամանակ դեռ մնում են ու  չեն հեռանում․չեն գիտակցում, որ էլ չկան։ Գիշերը՝ ուղիղ տասներկուսին, ոտնաձայներ են լսվում։ Նրանք շրջափակում են մեզ ու պահանջում, որ բացենք ապաստարանի դռները։ Իսկ լուսաբացին հալվում են վաղորդյան  մշուշի պես։ Գուցե ամենևին էլ հոգիներ չեն, այլ ոգիներ։ Չգիտեմ։
Մենք վեց հոգի ենք։ Դեռևս վեց հոգով ենք։ Այնքան ուրախ ենք, որ արկերն ու դիպուկահարները վրիպել են, ու մենք չենք մնացել կարմիր ջրափոսերում պառկած։ Այնպե՜ս տհաճ է հոգու վրա ծանրանում մեր այդ ուրախությունը։ Ուստի լուռ ուտում ենք կարտոֆիլն ու խմում քաղցր թեյը։ Ձգում ենք ամեն ումպը, փորձում որքան հնարավոր է՝ երկար ըմբոշխնել քաղցր համը, բայց չենք հասցնում խմել մինչև վերջ։ Մի կուշտ ընդմիջած « սահմանադրական կարգի պահապանները» նորից սկսում ենք մեզ վրա հուրուկրակ թափել։
Հետ ենք փախչում նկուղ։ Եթե արկը չընկնի ուղիղ մեզ վրա, եթե նռնակներ չնետեն, եթե ականով չպայթեցնեն, գուցեև ողջ մնանք։ Կարճ ճանապարհն այնքան երկար է թվում, ոտքերս էլ՝անչափ կարճ․ չէ՞ որ պետք  է հասցնենք ճողոպրել մինչ պատերի փլվելը։ Բայց ես հետ եմ ընկնում, քայլերս դանդաղեցնում ու քարանում եմ ՝ ինձնից հեռացող հարազատներիս նայելով։ Վե՛րջ, ես հանձնվում եմ։ Հոգնել եմ փախչելուց, վախենալուց, թաքնվելուց էլ եմ հոգնել։
-Ես պատրա՜ստ եմ, սպանե՛ք ինձ, ես այստեեե՜ղ  եմ,- գոռում եմ ՝ շնչահեղձ լինելով։ Նկուղի դուռը շրխկոցով փակվում է։ Կողքի տունը պայթում է․ ճռնչոց, ծուխ, բեկորները ցաքուցրիվ են լինում։ Զգում եմ մի սուր ցավ ձախ կողմում՝ հենց սրտիս մոտ․ դիպել է ինձ։ Ինչ արած՝ արդեն մեկ է, կարևորը մարմնիս բոլոր մասերը տեղում են․ ինձ գերեզման կդնեն ամբողջական։ Սեղմում եմ ծածկոցը, որ վերցրել էի փախչելիս։ Կանգնած եմ փողոցի մեջտեղում ու նայում եմ երկինք։ Չէ, ես չեմ հարցնում երկնավորներին, թե ինչու եմ դեռ տասնչորսս չբոլորած այսպես հեռանում․ ես ախր այդպես էլ չեմ ասել ոչ մեկին մի այսպիսի հասարակ արտահայտություն․«Գիտե՞ս,դու էլ ես ինձ դուր գալիս»։ Իմ բախտն ավելի շատ բերեց փաստորեն,քան այն խեղճուկրակինը,որ  վառվում է հիմա ինձնից քիչ հեռու։ Շուտով մոխրի կվերածվի, քամին այն կտարածի քաղաքով, ինչ-որ մեկի բերանում կհայտնվի, ու ջղային կթքեն նրան։ Արդյունքում կհայտնվի անհետ կորածների ցուցակում ։
«Ագռավները» կատարում են մեր քաղաքն ավերող վերջին հնարքները։ Բետոնե պատի տակից աղաղակներ ու տնքոցներ են լսվում։ Հանկարծ ինչ-որ ձեռքեր գրկում ու նկուղ են իջեցնում ինձ։ Իմ ծնողն է։ Հայրս ինչ-որ բան է հարցնում, բայց ես չեմ լսում։ Միայն պինդ սեղմում եմ ծածկոցն ու նայում ինձ հարազատ մարդկանց։
«Չէ՛, ոչ մեկը ոչինչ չի իմանա․ես կմեռնեմ լուռ ու հպարտ, ինչպես մեզնից շատերը․․․ առանց տրտնջոցի, անարցունք։ Եվ արդյո՞ք արժեք ունի իմ կյանքը»,- մտածում եմ ։
Դեմքս սփրթնած է, ձեռքերս թուլացած, զգում եմ, որ երկար չեմ դիմանա․ ալ հեղուկը կհորդի վերքից, կբացահայտի գաղտնիքս։
Վերջին րոպեներին դիմում եմ Աստծուն, խնդրում եմ փրկել հոգիները նրանց, որոնք կմնան, և նրանց, որ վաղուց էլ չեն շնչում, նրանց, որոնք  ինչ-որ բան գոնե կարող են փոխել այս աշխարհում ու ստիպել, որպեսզի  մտափոխվեն պատերազմ հրահրողները։ Ամեն նյարդը, բջիջներիս ամեն ատոմը, մանրադիտակային անոթը, խալը, ամեն ինչ գործի է դրված։ Հոգևոր մոլեգնումի պահ է։ Ժամանակն ասես կանգ է առել, նկուղի ձայները լռել են, մարդիկ քարացել։ Եվ նրանք, որ լալիս են, ու նրանք, որ Բարձրյալին են աղոթում՝ ձեռքերը վեր պարզած, և գլուխները կախ իրենց ծնողներին սեղմվածներն էլ , բոլորը ինձ համար  «տեղում քարացիր» խաղի հերոսներ են։ Վախ, հոգնածություն, տառապանք եմ տեսնում նրանց դեմքերին։ Իսկ իմ հոգում խառնվել են զգացմունքների իրարամերժ երանգները․ անտարբերություն, սրտացավություն, խղճահարություն, հպարտություն, համակերպում, կյանքի տենչ, կյանքից հրաժարում, ցավ․․․ Դեմքիս ու մարմնիս մկանները լարվել են՝ մաշկը ձգելով։ Դժվար եմ շնչում։ Ասես Տիեզերքում պայթյուն է եղել, մի ճիչ է արձակվել  գիտակցությանս ամենահեռավոր խորքերից , հոգուս տիեզերական  ընդարձակ տարածություններից։ Բաց եմ թողնում կանաչ ծածկոցը։ Սրտիս ցավը միանգամից մեղմանում է։ Տեսնեմ՝ վերքը չկա․ իսկ եղե՞լ է երբևէ, հայտնի չէ։
Մի՞թե հասարակ ինքնաներշնչանքն ինձ հասցրեց այս վիճակին։ Խենթությանը համազոր մի անզուսպ ուրախություն ինձ համակեց այս մտքից։ Քարացած մարդիկ կենդանացան, ու մեզ վրա նորից սկսեցին կրակել։ Ու կրկին լսվեցին ճիչեր, լաց, բարձրաձայն աղոթքներ․․․
Իսկ ես շարունակում եմ  ծիծաղել։ Մայրս հարցրեց՝ամեն ինչ կարգի՞ն է, ես պատասխանեցի՝ այո՝ շարունակելով ծիծաղել։ Երբ խաղաղվեցի, կարմիր կակաչներով ծածկոցը թաքցրի փայտե արկղում, որը մեզ համար սեղան էր։ Դեմքս հանգստություն ու երանություն էր արտացոլում։
Այն գիշեր մեզնից ոչ մեկը չզոհվեց։ Իսկ մահը շարունակում էր անհագ խրախճանքով թափառել մեր կողմերում դեռ  էլի ու էլի ․․․
Հապշտապ հուղարկավորվածների գերեզմանաթմբերին  ծաղիկներ են աճում։ Հիմա շենքերն էլ աճում են, աճում են ուրիշ երեխաներ, ուրիշ մարդիկ, և տարիքս արդեն քառորդ դարն անց է։ Սակայն բեկորը ժամանակ առ ժամանակ զգացնել է տալիս․ սիրտս նվվում է գիշերներն ի լույս։ Հիշողությանս մեջ այն օրերի իրադարձություններն են շարվեշար։ Ես գոռում եմ․
-Չէ՜, չէ՜, պետք չէ,խնդրո՜ւմ եմ, էլ չե՛մ ուզում այս ամենը տեսնել։
Փակում եմ ականջներս, ամուր սեղմում կոպերս, միևնույն է՝ լսում եմ ծանոթ ձայները նրանց, որ այն քաոսում հեռացան աշխարհից։ Տեսնում եմ՝ ինչպես են նրանք վազում, փախչում, ընկնում, մասնատվում, նորից վազում․․․
Ու տանջում են ինձ հարցերը, և այսպես նորից ու նորից, մինչ քունը հաղթում է ինձ ու դատարկված, տառապանքներից հոգնած՝ նիրհում եմ արցունքներից  խոնավ բարձին։
Բժիշկները չեն կարողանա օգնել։ Նրանք չեն հասկանա, սա գիտենք միայն ես ու դու՝ գետնի տակ ապրածներս․իմ սրտում բեկոր կա․․․

 

Չեչնիա, Գրոզնի

 

 

Թարգմանությունը՝  Մարինա Գևորգյանի

 

Ընթերցել նաև