Արձակ Արտասահմանյան արձակ Արտասահմանյան գրողներ Թարգմանություն Նամակ

Վիկտոր Կրիվուլին․ «Նամակներ Մարիա Իվաշինցովային» շարքից

 

 

26 մայիսի 1978

 


Մաշա, հոգի՛ս, սա այսօրվա իմ երկրորդ նամակն է: Ավելի ճիշտ՝ սա քեզ ուղղված մի թերթ է օրագրից: Այս մեկն էլ անշուշտ ուղարկելու եմ քեզ: Թեկուզ մենախոսելով, միակողմանի, բայց գոնե զրույց է, և ավելին է ինձ համար, քան սոսկ զրույցը: Դու հիմա խուլուհամր ու կույր ես իմ հանդեպ, և ասես այլևս գոյություն չունեմ ես: Բայց ամենևին էլ այդպես չէ:
Վերջին օրերին ապրում եմ հոգու մշտական մի դողով. ձայնը պատուհանից, ծանոթի ժեստը, որևէ ակնարկը կամ թեկուզ մի բառը արտասվելու չափ ազդում է:
Սա փոխաբերություն չէ: Դու գիտես, առաջ ես լացել չէի կարողանում: Իսկ հիմա ասես մաշկս հանած լինեն, ու ցանկացած հպում ցավ է պատճառում: Նույնիսկ ընթերցանությունը: Պատուհանից այն կողմ այնքան սիրուն է. ամենը արծաթազօծ, մոգական ու միաժամանակ աղքատիկ, համեստ, կլանող մի երկինք՝ երեք ամպիկներով: Շուտով լուսաբաց է: Ահա կբացեն լեյտենանտ Շմիդտի կամուրջը, և մեքենաները կհորդեն, իսկ հիմա դեռ լռություն է: Եվ գիշերային այս հոսքի աղմուկը ասես սրտումս է արձագանքում: Սիրտս սկսում է ցավել. ժառանգական հիվանդություններ են: Հա, կարդում եմ, պատահական մի ընտորւթյամբ՝ Սքոթ Ֆիցջերալդ, նոր հրատարակության երրորդ հատորը: Գեղեցիկ կյանք, ու բոլոր իդեալները գովազդային պաստառների մակարդակի են. ուժեղ արևայրուքով տղամարդիկ, որոնց կոտրում է սերը, և հանկարծ նրանք սկսում են զգալ ժամանակի անդարձ ընթացքը: Բոլոր նովելներում մի նոտա կա կսկծալի. սիրո մահը: Այն մեռնում է, երբ երջանիկ է, մեռնում է, երբ լրիվ հուսալքված է: Ինչ-որ տարօրինակ գրող է, շուրջը ալմաստ է, կադիլակներ, անճաշակության կույտեր, և հանկարծ իրական մարդկային թախիծը, որ չունի հստակ պատճառներ: Դե, տիպիկ ամերիկյան գործեր են՝ հարստության ու աղքատության մասին: Հանկարծ (երևի ես եմ չափազանց սենտիմենտալ դարձել) ինչ-որ բան այնպե՜ս է այրում: Բոլոր կյանքերը գլխիվայր շուռ են գալիս, ոչինչ կանգուն ու մնայուն չէ, բացի տխրությունից: Մի անառարկայական, անշոշափ տխրություն: Ու հանկարծ բռնվում եմ. իմ, գեթ իմ տխրությունն է դուրս հորդում, իմ՝ հավերժորեն համր ճիչը, որ ոչ ոք չի լսում, և ես այն ջանասիրաբար խլացնում եմ ամբողջ կյանքումս: Նույնիսկ դու էլ այն չէիր լսում, երբ ինձ հետ էիր ապրում: Քեզ համար կյանքը հարմարավետ ու խաղաղ էր, ու նախընտրում էիր ականջ չդնել. ես քնքուշ էի, անսիրտ, խելացի, թեթևամիտ մի մարդ: Ես այն ժամանակ էլ էի ճչում: Եվ դա մահից առաջ սարսափի ճիչ չէր, և ոչ էլ կյանքի վախ: Դա մի ուրիշ բան է: Կարելի է մոտավոր ու պարզունակ մի անուն տալ. ամեն կենդանի արարածի հանդեպ ցավի զգացում: Ինչ-որ մի պահ այդ ճիչը կարող է և ուրախություն լինել, մեկ այլ դեպքում՝ հուսահատություն, բայց մեկը միշտ անբաժան է մյուսից: Երբ այլ կյանք ես տեսնում, ցանկացած այլ կյանք, նույնիսկ բարեկեցիկն ու երջանիկը, ցանկություն է առաջանում ճչալ ամոթից, առհասարակ, մարդու համար: Մեր մեջ ավելի մեծ մի բան է ապրում, քան մենք ինքներս ենք՝ մեր մտավոր ու էրոտիկ գործերով հանդերձ:
Գիտես, վախենում եմ փողոցներով քայլել. դեմքերն այնպես հիասքանչ են՝ ըստ նախախնամության, հնարավորության չափ հիանալի, և այնպես աղճատված ու խեղաթյուրված է ամեն բան: Ճիշտ է, սերը տալիս է ինչ-որ մի յուրահատուկ տեսիլ, և այնժամ ամեն բան տեսնում ես, այսպես ասած, այն տեսքով, որ պիտի լիներ, պիտի գոյություն ունենար: Իսկ սովորական աչքի համար այն այլանդակ ու չար է երևում: Երևի,մարդու մասին գիտելիքը նրա հնարավորությունների իմացությունն է ու այն, թե ինչպես է նա ողջ կյանքի ընթացքում թուլությամբ, բնատուր դաժանությամբ, հիմարությամբ սպանում այդ հնարավորությունները:
Ես էլ գոյություն ունեմ՝ որպես մի իսկական հնարավորություն, սա մի տեսակ դատապարտվածություն է, հավանաբար պոետը ինքնին մի իսկական հնարավորություն է: Եվ իրոք, ասես ուրիշ կյանքեր եմ վերապրում՝ իմ ապրածից արյուն տալով: Ցավալի է այն, որ ուրիշները դա չեն զգում, և դա  եսասիրություն է թվում, կոպտություն, անտարբերություն: Իսկ ես գիտեմ, որ դա ճիշտ չէ, և այն ինչ հիմա գրում եմ (քե՞զ,ինքս ի՞նձ, չգիտեմ) լիովին ճշմարտություն է: Ես իսկապես չգիտեմ ինքս ինձ, բայց ես իմն անպայման կճանաչեմ ուրիշների մեջ, և այդ ճանաչողությունն ամենաթանկն է ինձ համար: Ես, այնուամենայնիվ, ոչ մի կերպ չեմ կարողանում հասկանալ՝ ինչպե՞ս կարելի է սիրել մի հոգուց ավել մարդու: Դա նշանակում է՝ երբեք և ոչ մեկին չսիրել. չէ՞ որ եթե մարդուն արդեն ճանաչել ես, այդ ամենից անհնար է կտրվել կամ երես թեքել: Միշտ էլ կարելի է սխալվել ու «ճանաչել» ոչ այն, ինչ կա իրականում, բայց թե որ գոնե մեկ անգամ այդ իմացությունը եղել է  ճշմարիտի նման (որպես վերջին իմացություն ուրիշի ու քո մասին), ինչպե՞ս կարելի է այն այրել կամ հեռու վանել քեզնից: Որքան էլ անպետք այլանդակ լինեմ ես, վստահ եմ, որ մենք՝ դու ու ես, ամենալավն, ինչ ունենք, ունեցել ենք կյանքում , սերն է, և ուրիշ ոչինչ չի լինելու: Եվ դրա համար է, որ այսպես հիստերիկ նյարդով եմ գրում քեզ, և չորս տարի առաջ էլ գրում ու հոգնեցնում էի, երբ դրա ժամանակը չէր քո կյանքում: Ես այն ժամանակ մտածում էի, որ կարելի է խլացնել, ճզմել, բայց պարզվեց՝ միայն իմ կյանքը: Իսկ հիմա այն քոռ կոպեկ էլ չարժե: Չգիտեմ՝ կբացե՞ս արդյոք այս նամակը և կկարդա՞ս: Բայց չէ՞ որ մենք ոչ միայն եղել ենք, մենք կանք ու կլինենք, ինչ էլ որ կատարվի մեզնից յուրաքանչյուրի հետ տարածության մեջ: Դու հո չեխովյան Դուշենկան չես, վերջիվերջո: Եվ ստացվում է՝ մեծ հումանիստը ճիշտ էր, և կինը իսկապես ներքին կերպար չունի, և փոխում է այն ամեն անգամ՝ կախված այն բանից, թե ով է մտերիմ իրեն այս պահին, ով կա ձեռքի տակ: Հասկանում եմ, սա այն հնչերանգը չէ, շատ եմ ծամածռում ու մեծախոսում,այսօրվա ճաշակիդ համապատասխան չեմ, բայց լավ ես պատկերացնում՝ ինչ է ինձ համար նշանակում հանկարծ քո մեջ տեսնել չեխովյան հերոսուհուն: Տեսնել մի մարդու մեջ, որին ես իրոք սիրել եմ, սիրում եմ ու սիրելու եմ միշտ, թող որ մի ինչ-որ այլանդակությամբ, բայց իմ ողջ էությամբ, ողջ կյանքով, ինչպես պարզվում է այժմ: Ի՜նչ տարօրինակ է, դա չի կարող ինձ համար դառնալ կյանքի «անցած մի կտոր», ապրված մի շրջան: Ես ասես ամբողջ կյանքս պտտվում եմ նույն կետի շուրջ, իսկ դու ապրում ես, և ոչինչ, հիանալի հարմարվում ես: Երևում է՝ ես չեմ հասկանում ամենապարզ մի բան: Չկա զգացմունքային ճկունություն, ինչ-որ մի բնազդային ճարպկություն: Հեռվից գուցե խորամանկ ու նենգ մարդ եմ թվում, և ամենատխուրն այն է, որ դու էլ ես ինձ այդպես ընկալում: Բայց ախր խորամանկությունն իմ լրիվ հիմարություն է, այնքան, որ թվում է, թե ակնհայտ է ամենքին ու ամենին, որ չի կարող ոչ մեկին խաբել: Եվ երբեք էլ չի եղել իմ մեջ նման ցանկություն՝ կեղծը ճշմարտի տեղ ներկայացնելու, խաբելու, նվաստացնելու որևէ մեկին: Ավելի շուտ ես վճարում եմ հիմա չգիտակցված չարության համար, անփութորեն անտեսելու համար  արտաքին ամեն բան, որը մինչև վերջերս համարում էի գուցե ամենակարևոր առաքինություն:
Քո վերապրածը ես էլ եմ ապրել, դեռ մի բան էլ ավելի,երիցս այն ելնում էր ի տես, ինչպես թարախը վերքից, իսկ հետո ես շարունակում էի ապրել՝ տրորելով ու սպանելով իմ մեջ առաջին սերս, սակայն ապարդյուն, ոչինչ էլ չէր ստացվում: Գուցե դա սխալմունք է: Ուրեմն, այն ողջ կյանքի սխալն է, և ո՞վ է այդ դեպքում Բարձրյալը, եթե թույլ է տալիս այդպես սխալվել: Եթե դա իսկապես սուտ է ու կեղծ, այդ դեպքում ինձ մնում է ինքնուրույն ընդհատել կյանքս: Ոչ թե հուսահատությունից, այլ դրա անիմաստ ու անհեթեթ լինելուց: Սրանք սոսկ բառեր չեն: Այժմ այնպիսի վիճակում եմ, որ հանգիստ կանեմ ամենը, ինչ հարկավոր է, եթե զգամ, հասկանամ, որ մեր միջև ամեն բան կեղծ ու ձևական էր: Այդ պատճառով էլ գրում եմ քեզ, ինքս էլ ուզում եմ հասկանալ, ինքս համոզվել, եթե դու չես կարողանում օգնել ինձ: Ու եթե տեսնես դա իմ աչքերով, քո մեջ կմնա միայն սարսափի ու նողկանքի զգացում, ինչ որ կա հիմա, և նշանակում է՝ ես էլ ոչնչով չեմ կարող օգնել ո՛չ քեզ, ո՛չ ինձ :
Ներիր ինձ…

Քո՝ Վիտյա

 

 

Թարգմանությունը՝  Մարինա Գևորգյանի

 

 

 

 

 

 

 

 

Ընթերցել նաև