Արձակ Կարճ պատմվածք Հայ արդի արձակ Հայ արդի գրողներ

Կարինա Շիկանյան․ «Շնչուղին»․ կարճ պատմվածք

 

Մարդն ընտրել է՝

շնորհակալ լինել տերևներին ու ոգելից խմիչքին.

տերևներին թթվածնի համար, իսկ ոգելից խմիչքին` թթվածինն իմաստավորելու համար:

«Վայրկյանի ադապտացիան»

 

 

Հինգ ամիս է անցել այն օրվանից, որ ինձ խեղդված են համարում: Ես այլևս չէի շնչում ոչ իմ, ոչ էլ նրա փոխարեն: Դա պատահել էր ձմռան առաջին օրը. մի շարֆ էր, որի բույրը ես պաշտում էի։ Ու եթե հանկարծ մտքովս անցներ կախել ինձ, ես ինձ նրա շարֆից կկախեի, որ երանության մեջ մեռնեի։ Բայց փոխարենը ես անվերջ գրում էի նրա մասին ու չէի ուղարկում նրան «երեխաներիս»: Ինձ համար ամեն ավարտուն ստեղծագորցություն առաջին անգամ շունչ առնող ծնունդ էր, ում աշխարհ ի հայտ գալը մեծագույն ցնծություն էր: Ամեն օր գրելիս, ես կարծում էի, որ ահա հենց այս օրը հիասքանչ երեկո է չափածոյից հրաժարվելու համար: Իրականում, ես երբեք էլ պոետ չեմ եղել։ Ես մտքերս չեմ կարողացել հանգավորվել ու բաշխել տների: Շունչն ասես հավերժ լեգատտո պահանջեր՝ անվերջակետ ու բարդ նախադասություններ։

Ես միշտ էլ գրականությունն եմ նախընտրել։ Գրականությունը նախընտրել եմ պատմությունից, ֆիզիկայից կամ քիմիայից։ Ինձ՝ արվեստի մեջ խրվածիս, քիմիա ինչո՞ւ էին սովորեցնում, ես այդպես էլ չհասկացա:

Քիմիան զգացմունքների փոխհարաբերությունների մեջ է, ոչ թե մետաղների և ոչ մետաղների, — ասում էի ես ուսուցչին, — երբ հիմարների պատճառով լաց ես լինում, դա քիմիա է, որովհետև տեղի է ունենում որոշակի ռեակցիա։

Իսկույն ոչ մի ուսուցիչ ինձ չէր ընկալում։ Դպրոցից սկսած և մինչև նրան ճանաչելը, ես այդ հարցով էի տրվում, թե ինչպիսի՞նն է այս կամ այն գիտությունը արվեստի տեսանկյունից։

Եթե եկել ես, որ ինձ անատոմիա սովորեցնես, ապա ուշացել ես, — ասացի նրան, — ես գիտեմ որտեղ է սիրտը: Ավելի լավ է սովորեցրու ինձ լսել ու հասկանալ այն: Սովորեցրու ինձ շնչել, երբ շնչուղիներդ քարկապ են ընկնում ունայնությունից։ Եվ եթե եկել ես, որ ինձ մաթեմատիկա սովորեցնես, ուրեմն շատ իզուր։ Իրական կյանքում մաթեմատիկա չկա: Արվեստով ապրողին հաշվարկել մի սովորեցրու։

«Պարոն Բժի՜շկ, արվեստում հաշվարկելով ապրելուց մեծ տգիտություն չկա: Ավելի լավ է հաշվեք երաժշտությունը, մեր նամակները կամ գալիք գարնան օրերը։ Երբ ձմեռն անցնի, հաշվեք մինչև երեքը, ապա լսեցե՛ք»:

Իսկ դուք ջութակների հետ խոսե՞լ եք: Գոնե փորձե՞լ եք լսել նրանց: Չէ՜, դուք անգամ չեք փորձել հազարավոր ջութակների միջից հենց ձերը գտնել: Գտնել այն մեկին, որ կլարվի ձեզ տեսնելուն պես, որ կհնչի ձեր շնչի հետ, որ կհնչի ձեզ գոհացնելու համար:

Իրավացի եք, խոսքը երաժշտության մասին չէ: Սակայն, եթե դուք վայրկյանի ադապտացիան եք, ապա վերադարձե՛ք հին նամակներին: Գտեք դրանք դարակներից մեկում իրար հետ դրված: Ես համոզված եմ, դուք չեք մոռացել, թե որտեղ եք պահել: Սկսեք կարդալ ամենատակը դրված նամակից. դա ամենից անհանգիստ ձեռագրով գրված նամակն է, բայց և ամենամտածվածը: Շարունակե՛ք կարդալ, և զգացե՛ք, թե ինչպես է գարնան գալստյան հետ փոխվում սենյակի օդն ու լույսը: Ապա հրաժեշտ տվե՛ք հերոսին ու գրկեք նրան․․․ առանց համբուրելու: Այդպես է, գիտե՞ք․ գրկել, բայց չզգալ ներկայություն, ու անիծել ձմեռն ու վերարկուները, որ ամիս առ ամիս միայն շատացնում են ձեզ միմյանցից հեռվացնող հագուստի շերտերը: Ու սպասել գարնանը՝ գարունը զգալու համար: Ու արդարանալ, որ ձեզ հագուստն ու ցուրտն էր խանգարում, այլ ոչ ձեր ապրած ձմեռը, որ ամռանն էլ էր ձմեռ, ու ամենաշոգ հուլիսին էլ էր ձմեռ:

— Դու չափի զգացման հետ խնդիր ունես, — ասաց նա, — դու երբե՛ք էլ չես փոխվի։

— Ինչո՞ւ։

— Եթե չափի զգացում ունենայիր, ապա ինձ չէիր դավաճանի։

Արդարության համար ասեմ, որ ես դավաճանել եմ այն մարդուն, ով ինձ երբևէ մերկ չէր տեսել, այդ բառի բոլոր իմաստներով. ոչ հոգիս, ոչ իմ մարմինն առհասարակ չէր տեսել: Այսքան ժամանակ միմյանց մարմինների մասին մտածելիս, պատկերացնելուց բացի ուրիշ ոչինչ չենք համարձակվել անել: Նա՛ չի համարձակվել։ Նա ինձ անգամ քնած չէր տեսել. եթե տեսներ, կիմանար, որ հոնքերս կիտում եմ, որ աչքերս չցավեն երկար աշխատելուց հետո: Իսկ ես նրան քնած տեսել եմ, պատահմամբ իհարկե: Նա հոնքերը կիտած չի քնում, նրա հանգստությունը միայն լույս է արձակում, ու ոչ մի անլուծելի խնդիր չկա նրա համար: Եթե նա ինձ իսկապես ճանաչեր, ապա կիմանար, որ հավերժ արդարացրել եմ նրան, ու համակերպվել, որ մարդիկ չեն փոխվում: Այդ նա՛ չի փոխվում, իսկ ես փոխվում եմ։ Ես ի՞նչ է, մարդ չե՞մ:

— Կներես, — ասաց նա, — ես չէի պատրաստվում դա ասել։

Նա ուժեղ չէր, ես սխալվել եմ: Ես կարծում էի ուժեղ մարդիկ են ներողություն խնդրում, բայց չէ: Ներողություն խնդրելն այնքան հեշտ է, աստվա՜ծ իմ, այնքան հեշտ է վիրավորել, ապա ասել «կներես» ու ոչինչ չանել, ու չզգալ ոչինչ անգամ: Ես այլևս չեմ հավատում նրան։ Նրան հավատալը համարժեք կլիներ հրաշքներին հավատալուն։

Ահա ես որոնման անդադար գործընթացի մեջ եմ: Այդ է, երբ տարբերակները գերակշռում են սպառման եղանակներից: Եվ այդ է, երբ հրաշքին հավատալն անհնարին է թվում: Ու առհասարակ «հավատ» ասվածն իր վերացման եզրագիծն է հատում արդեն: Սակայն մարդն ընտրել է հավատալ հոգևորին և ոչ հոգևորին, բնությանը կամ մարդկությանը, թեկուզ Ձմեռ Պապին, թեկուզ կենցաղային առարկաներին. հավատալ սեղանին կամ մի զույգ կոշիկներին, կամ էլ հեքիաթների գրքին՝ միայն թե հավատալ: Ու բարդել քայլի պատասխանատվությունն այդ հոգևորի ու այդ սեղան-կոշիկի վրա․․․ Բայց ես անսեղան ու անկոշիկ եմ, ու ոչ մի երկնային Ձմեռ Պապ ինձ արարիչ չէ, կամ բարձի տակ դրված հեքիաթների գիրքը ուղեցույց չէ: Ես կուռքեր եմ կերտել ինձ համար՝ շարֆի, դաշնամուրի ու ոգելից խմիչքի տեսքով, ու երկրպագում եմ դրանց, ու պաշտում եմ: Եվ արդար չէ, որ նախանձոտ Ձմեռ պապն ինձ պատժի հորս մեղքերի համար, կամ իմ որդին պատժվի, որ շարֆն ու դաշնամուրն իմ կուռքերն են:

Ահա, ես մեծագույն մեղսագործ եմ, որ գողացել եմ արվեստն ու սպանել եմ իմ ներսում ապրող կենցաղը, ու բարձրացել եմ երկինք ապրելու, և ոչ Ձմեռ Պապերին սիրելու համար: Ես կարող եմ խրվել ամպերի մեջ, չերևալ, բռնել մի հոսանք, ու հոսե՜լ: Եվ թող իմ բռնած հոսանքն էլ ցած նետի ինձ. դա կլինի երկնքի ամենաճիշտ որոշումը:

Պա-դա-տա-տա՜մ:

Լո-լո-լո-լո՜:

Ես երգում եմ այն մասին, որ ճիշտ և սխալ գոյություն չունի։ Ու երգելուց էլ լավ բան այս կյանքում գոյություն չունի, առավել ևս երբ բացարձակ երգել չգիտես։ 

Ընթերցել նաև