Արձակ Հայ արդի արձակ Հայ արդի գրողներ Պատմվածք

Լևոն Նես. «Ջիբրալթարյան նավաստին»․ պատմվածք

 

Ամռանը, երբ հաճախ կնոջս գործուղում են Կանադա, և ես մնում եմ մենակ փոքրիկ մեր բնակարանում, մադրիդյան եռուզեռը, մարդկային անդադար հոսքն ու քաղաքի վրա ծանրացած հեղձուցիչ օդը դառնում են անտանելի: Վերցնում եմ համակարգիչս, մեկ-երկու գիրք, ուսապարկիս մեջ լցնում եմ մի քանի օրվա համար նախատեսված հագուստ, գցում եմ այդ ամենը մեքենայիս բեռնախցիկն ու գործի գցում շարժիչը: Իմ տասնամյա Ռենոն պատրաստ է տանելու ինձ ցանկացած կողմ՝ այդ թվում և օդանավակայան, որտեղից կարող եմ թեկուզ Ճապոնիա մեկնել: Սակայն առավել հաճախ ճեղքելով մադրիդյան խցանումները դուրս եմ բերում մեքենան A-5 մայրուղի: Հինգ ժամ շարունակ աչքս չպոկելով արևից շիկացած ասֆալտից շարժվում եմ դեպի հարավ, և վերջապես հասնում Անդալուզիա:

Պատահականության սկզբունքով ընտրում եմ որևէ քաղաք՝ Սեվիլյա, Խերես Դե լա Ֆրոնտերա, Ռոնդա, Գրանադա, Մալագա․․․ Տարբերություն չեմ տեսնում՝ Մադրիդից հետո ցանկացած քաղաք թվում է գողտրիկ, ջերմ և հյուրընկալ: Վարձում եմ հյուրանոցային փոքրիկ մի համար, կամ, երբեմն, քաղաքին կից փոքրիկ մի տնակ եմ վերցնում, և այդ պահից սկսած տրվում անբանությանը:

Ցերեկներն, ինչպես հարկն է, մի քանի ժամ համակարգչին գամված այլ ծրագրավորողների սխալներն եմ շտկում: Սառը գարեջուր եմ խմում, ծխում, զբոսնում քաղաքով, փորձելով ուշագնաց չլինել արևի կիզիչ շողերի ներքո: Երեքի-չորսի կողմերը վերադառնում եմ հյուրանոց՝ սիեստայի, և միայն մայրամուտից հետո կրկին դուրս գալիս փողոց:

Միաձուլվելով մարդկանց նոսր հոսքին՝ շարժվում եմ դեպի քաղաքի կենտրոնական հրապարակ, որտեղ հաճախ մի սրճարան եմ գտնում, եթե բախտս բերեց՝ ազատ սեղան բաց երկնքի տակ: Կես շիշ խերես եմ վերցնում, ծովամթերքից կամ ընդեղենից բաղկացած մի լավ բաժին տապաս, ու դանդաղ վայելում դրանց քաղցր համադրությունը:

Զրուցակից անպայման կգտնվի: Փոքրիկ քաղաքներում (իհարկե, խոսքը Սեվիլյայի կամ Մալագայի մասին չէ) այդ հրապարակային սրճարանների հաճախորդների ճնշող մեծամասնությունը տեղացի աշխատավոր ժողովուրդն է, որ մեկ ակնթարթում ասես ռենտգեն անելով ներկաներին՝ տեսնում են քեզ՝ եկվորին: Տասը րոպե կամ կես ժամ ուշադիր կնայեն, իսկն այլմոլորակային տեսած: Հետո, զգալով, որ մենակ ես, և ոչ ոքի չես սպասում, կհրավիրեն իրենց միանալ: Երբեք չեմ հրաժարվում:

Հազար ու մի առօրեական զավեշտալի դեպքեր կարելի է լսել նման խմբերում:

Քեզ անհապաղ հարցուփորձ կանեն՝ որտեղի՞ց ես, ինչպե՞ս է էնտեղ կյանքը՝ Մադրիդում, կատալոնացիք էդպես էլ չանկախացա՞ն, Ատլետիկոյի՞ կողմից ես, թե՞ Ռեալի: Եվ այդպես շարունակ կխոսեն մինչև կեսգիշեր:

Հերթով կսկսեն լքել սեղանը, ամեն մեկն իր պարտքը համարելով բացատրություն տալ.

«Գլուխս մի տեսակ ցավում է», «Առավոտը պիտի տրակտորիս կարբյուրատորը փոխեմ, «Հոգնեցի ձեզանից՝ գնամ պառավիս մոտ»․․․

Առավել հաջող դեպքերում քեզ կարող է սիրունատես մի իսպանուհի ընկերակցել:

Ընկերուհիներն իրարից հոգնելով քեզ կհրավիրեն իրենց զվարճացնելու, կամ քեզ պես մենակ մեկը առանց թույլտվություն հարցնելու դիմացդ կնստի, ու կխնդրի իրեն խերես հյուրասիրել:

Ոնց էլ լինի՝ կամ այդ, կամ կողքի սրճարանում պարել ցանկացող կհայտնվի: Մեկը կիթառը ձեռքը կառնի, տանգոյին հարմար ինչ-որ մեղեդիներ կծնգծնգացնի, և հետիդ թխամաշկ գեղեցկուհին աչք-ունքով կհասկացնի, որ պարել է պետք: Սիրով կհրավիրես իրեն պարի, նույնիսկ չիմանալով անունը: Նրան էլ, կարծես, շատ չի հուզում ձեռքիդ մատանին: Այդպես իրար կիպ հպված կպարեք մի կես ժամ, քանի դեռ կիթառահարը չի հոգնել նորանոր մեղեդիներ ձեզ մատուցելուց: Նրա մարմինն այնքան ջերմորեն է հպվում քեզ, այնքան պարզ ես զգում կրծքավանդակիդ վրա նրա կրծքերի փափկությունը, որ ակամա չես ուզում պոկ գալ:

Այնուամենայնիվ, դուք էլ կհոգնեք: Միգուցե մի շիշ խերես էլ վերցնեք ու մի բաժին էլ տապաս: Իսկ միգուցե նա ցանկություն կհայտնի հեռանալու, ակնկալելով, որ կուղեկցես իրեն մինչև անկողին: Հավանաբար, կուղեկցեիր, բայց այդ երեկո գլուխդ պայթում է: Այնքան ես երազում բարձի մասին, որ մի լավ քունը գերադասում ես անդալուզուհու մարմնից, ու հիասթափեցնելով իրեն, ասում.

— Բարի գիշեր: Միգուցե վաղը կրկին հանդիպենք:

Նման մի երեկո, հիասթափեցնելով վառ կարմիր ներկած շուրթերով գեղեցկուհուն, վերադարձա քաղաքի մերձակայքում վարձած իմ տնակը: Արդեն բավականին խմած էի: Գլուխս պտտվում էր, բայց, չնայած դրանից քիչ առաջ ինձ համակած հոգնածությանը, տուն մտնելուն պես քնելու ցանկությունն իսպառ անհետացավ, և թեպետ արդեն կեսգիշերն անց էր, որոշեցի մի շիշ գինի էլ բացել, ու դանդաղ վայելել Չապլինի ֆիլմերից որևէ մեկի և սիգարի հետ:

Տնակը վարձելուց նկատել էի նկուղում փոշու հաստ շերտով ծածկված մի քանի շիշ: Վառելով ճանապարհին պատահող բոլոր լույսերն իջա նկուղ, ու հատակին թափելով մետաղե պահարանի ստորին դարակի պարունակությունը, դուրս բերեցի երեք շիշ Րիոխա՝ նույն թվականի, նույն գինետան: Վերցնելով մեկը, շրջվեցի դեպի դուռը, և երբ արդեն պատրաստվում էի լույսն անջատել, կտրուկ և ցնցող մի շրխկոց հնչեց լռության մեջ․ պատին հենած բահն ընկավ հատակին:

— Էստեղ մարդ կա՞, — մեկ շիշ խերեսից հետո, սովորաբար, համարձակությունս չի դավաճանում ինձ, և, կարծում եմ, եթե թաքստոցից մի զոմբի դուրս գար, էլի կռվի պատրաստ կնետվեի վրան:

Սակայն փոքրիկ, տեղ-տեղ ժանգով ծածկված չաշխատող սառնարանի ետևից դանդաղ և անվստահ դուրս եկավ միջին հասակի, հնամաշ կապույտ պոլոյով, արևից կարմրած դեմքով մի տղամարդ: Թեպետ իմ անկոչ հյուրն այնքան խղճուկ և ճնշված տեսք ուներ, որ հազիվ թե երեխային կարողանար վախեցնել, ես բաց թողեցի գինու շիշը ձեռքիցս, որն իր հերթին փշրվեց հատակին, տարածելով գինու բոսորագույն լճակը ոտքերիս տակ, նետվեցի տղամարդու վրա, և դեմ տալով նրան պատին, բռունցքս ետ տարա՝ պատրաստվելով հարված հասցնել: Խեղճը, նույնիսկ չփորձելով որևէ դիմադրություն ցուցադրել, կուչ եկավ իմ առաջ, և միայն խեղճացած, իրար հետևից անգլերեն կրկնեց.

— Խնդրում եմ… Խնդրում եմ…

Որքան էլ թունդ կռվի ցանկությունն ինձ համակած լիներ, այդ տեսարանը չէր կարող չշարժել խիղճս: Եվ ես ոչ մի բավականություն չէի ստանա այդ ճնշված արարածին ծեծելուց:

— Իսպաներեն չե՞ս խոսում, — բաց թողնելով նրան հարցրեցի:

— Անգլերեն, անգլերեն, խնդրում եմ, — ուղղելով հագի պոլոն և մի քայլ առաջ գալով խոսեց իմ անկոչ հյուրը: Նրա անգլերենի արտասանությունն ուղղակի սարսափելի էր, բայց, ակնհայտորեն, իսպաներենն ուղղակի բացակայում էր:

— Ի՞նչ ես անում էստեղ, — խոսեցի անգլերեն, և, չսպասելով պատասխանին, շարունակեցի, — կորի գրողի ծոցը:

— Խնդրում եմ, թույլ տվեք մեկ գիշեր… Ես էստեղ կմնամ… Ձեզ չեմ անհանգստացնի…

 — Դու գո՞ղ ես: Ինչ-որ բան տարե՞լ ես տանիցս:

— Ոչինչ: Ես գող չեմ: Ես ուղղակի… թաքնվում եմ:

Այժմ, երբ փոքր ինչ հանդարտվեցին նյարդերս, առավել պարզորոշ տեսա հյուրիս դեմքը: Դա քառասունին մոտ, ինչպես արդեն նշել եմ՝ կյանքից ծեծված և չարչարված մարդու դեմք էր: Մաշկի թուխ գույնը խոսում էր տարիներ շարունակ արևի տակ կատարած ծանր աշխատանքի մասին, իսկ հնամաշ պոլոն, մոխրագույն շորտերն ու ռետինե հողաթափերը՝ այլ հագուստ չունենալու մասին: Առաջին հայացքից ամրակազմ էր, մկանուտ, բայց ողջ իր կեցվածքը զրոյին էր հավասարեցնում աշխատանքով ձեռք բերված մկանների կարողությունը:

— Ումի՞ց ես փախչում:

— Փոլիս, պարոն: Խնդրում եմ, միայն փոլիս չկանչեք, — նրա ձայնը դեռ դողում էր անհանգստությունից և վախից, բայց միայն հիմա հասկացա, որ նա ավելի սարսափում էր ոչ թե իմ բռունցքից, այլ որ ոստիկանություն կկանչեմ:

— Մա՞րդ ես սպանել, աղջի՞կ ես բռնաբարել… ի՞նչ ես արել:

— Ոչ, ոչ… ինչ եք ասում: Էմիգրանտ եմ: Փոլիսը որ բռնի, հետ կուղարկի…

— Ո՞ւր:

— Մարոկկո:

Մի պահ տատանվեցի, հետո, ուշադրություն դարձնելով հատակով մեկ տարածված գինուն, ու ներս քաշելով դրա անուշ բույրը, ինքս ինձ փնթփնթացի, որ անիմաստ տեղը կարգին գինի կորավ: Բարեբախտաբար, նույն գինուց ևս երկու շիշ ինձ էին նայում պահոցի ստորին դարակից, և վերցնելով դրանցից մեկը, հրահանգեցի հյուրիս հետևել ինձ:

Հյուրասենյակում մի աթոռ տվեցի նրան, երկու բաժակ բերեցի, գինու բացիչ, ու փռվեցի բազմոցին: Մի-մի բաժակ գինի լցրի: Փախստականը նստած էր աթոռին ձիգ ու լարված, ինչպես քննությանն անպատրաստ ուսանողը:  

— Մի երկու բառ պատմիր, տեսնեմ, քեզ ի՞նչ է եղել, — խոսեցի ու մի կում ըմպելով գինուց՝ ևս մեկ անգամ փոշմանեցի, որ նման փառահեղ խմիչքի մեկ շիշ փչացրել եմ:

Նա երկար տատանվեց, սակայն արդյունքում գիտակցելով, որ այլընտրանք չունի, և որ իր միակ հույսն իմ մարդասիրությունն է, ձեռքը մեկնեց բաժակին, երեք-չորս կումով դատարկեց բաժակն ու խոսեց.

— Շատ պատմելու բան չկա: Ֆես քաղաքից եմ: Ներկարար եմ: Ինչ ինձ հիշում եմ՝ այդ գործով եմ զբաղվել: Արժե՞ ասել, որ վաստակածս միայն սնունդին է հերիքում: Երբեմն դրան էլ չի հերիքում: Դե հիմա․․․ Հայրս ձու էր վաճառում Ֆեսի մեդինայում: Մինչև հիմա էլ վաճառում է: Վերջին քառասուն տարին ավանակի մեջքին բարձում է երկու պարկ ձու, գնում իր տեղը, նստում իր աթոռակին, ու ձու ծախում: Էդպես էլ պահել է իր ընտանիքը: Վաղն առավոտյան էլի կհավաքի հավաբնից ձվերը, կլցնի պարկի մեջ, ու կգնա իր գործին․․․ Իսկ կրթությամբ դիվանագետ է: Երևի թե չեք հավատա որ ասեմ՝ Կահիրեում է սովորել․․․ 

Քանի տարի ծառայեցի Մարոկկոյի բանակում: Մինչև սպայական կոչման հասա, բայց դե հետո թողեցի՝ ընտանիքիս չէի տեսնում ընդհանրապես: Իսկ երեք տարի առաջ, երբ տղայիս մոտ քաղցկեղ հայտնաբերեցին, դիմում գրեցի պաշտպանության նախարարություն, որ մի քիչ գումար հատկացնեն բուժման համար՝ չտվեցին: Ասում էին՝ միայն Գերմանիայում կբուժեն: Դիմեցի Գերմանիայի դեսպանատուն, ապաստարան խնդրեցի՝ չտվեցին: Ինչ օգնություն հնարավոր էր, խնդրել եմ՝ ոչ ոք, ոչինչ: Նա մահացավ երկու ամիս առաջ: Եվ, գիտեք ի՞նչ, հիմա, երբ նայում եմ շուրջս, տեսնում եմ՝ աշխարհում ոչինչ էլ չփոխվեց նրա հեռանալուց հետո, ու դա ինձ ավելի մեծ ցավ է պատճառում, քան հենց ինքնին նրա մահը: Երբ ես մահանամ, էլի աշխարհում ոչինչ չի փոխվի: Ոչ ոք չի նկատի իմ հեռանալը: Այնպես որ՝ գրողի ծոցը հայրենասիրությունը, գրողի ծոցը հավատքը, ամեն ինչ գրողի ծոցը․․․ Բոլորս անհետ հեռանում ենք, և միակը, որն արժեք ունի՝ այս օրն է, ու այն, թե ինչպես ենք այս օրը ապրել: 

Գիտեք, հորս հետ հաճախ նստում էինք ավտոբուս, գնում Ջիբրալթարի մոտ, ու նայում ծովին: Մինչև վերջ էլ հաճախ գնացել եմ: Երբ արդեն տղաս հիվանդ էր, հայրս էլ այլևս չէր ընկերակցում: Գնում ու նայում էի նեղուցին, ու ջրից այն կողմ երևացող ցամաքին, ու ամեն անգամ մտածում՝ որքան մոտ է մեր երազանքների աշխարհը՝ Եվրոպան: Ես այն տեսնում եմ: Հերիք է ձեռքս մեկնեմ, ու կհասնեմ: Թվում է, թե նետվես ջուրը, մի տասը րոպե լող տաս, ու կհասնես ավետյաց երկիր: Բայց ամեն հաջորդ անգամ այդտեղ գալով ինձ թվում էր, թե ափն ավելի ու ավելի հեռու է դարձել, և որ մենք երբեք չենք հասնի այդտեղ: Մենք ձեզ՝ եվրոպացիներին, ատում ենք: Մեզանից մի քանի կիլոմետր այն կողմ դուք ապրում եք մեր երազանքների կյանքով, իսկ մենք ամեն օր պայքարում ենք գոյության համար: Ձեր տղային դուք մեկ օրում կհասցնեիք Գերմանիա բուժման համար, իսկ իմը մահացավ առանց պայքարի:
Եվ մի օր իմ համբերությունը հատվեց: Ես թողեցի կնոջս, իմ տունն ու ամեն ինչ, ինչ միայն ունեի, — նա թեթև քմծիծաղ տվեց, ու հավելեց, — թեպետ, ի՞նչ ունեի, որ էսպես խոսում եմ: Կրկին գնացի ափի մոտ, բայց ավելի հեռու սահմանագծից, ու ափը երկար տնտղելուց հետո, գիշերը մի ձկնորսական նավակ գտա ու գողացա: Գրեթե առանց ջուր և առանց ուտելիք թիավարել եմ չորս օր ու չորս գիշեր: Իսպանիայի ափից հեռու երկար սպասել եմ հարմար պահի, ու վերջապես պահն այդ հասունացավ: Սահմանային պարեկներն ուղղեցին իրենց լուսարձակներն այլ փախստականների մոտորանավակի վրա, շրջափակեցին նրանց, և այդ «զոհերի» շնորհիվ ես, շրջանցելով պարեկներին, հասա ափ, ու ոտք դրեցի ձեր անիծյալ ավետյաց երկիր: Դա երեկ էր: Այսօր հասա այստեղ, ու խնդրում եմ միայն ինձ չհանձնել փոլիսին:

Զրուցակիցս ավարտեց իր պատմությունը, և գլուխը կախ նստեց: Նրա բաժակը կրկին լցրի: Պիցցա պատվիրեցինք, ու նա ախորժակով կերավ երկուսից մեկ ու կեսը: Ողջ գիշեր խոսեցինք: Իմ հյուրը, բացի լավ ներկարար լինելուց, ինձ զարմացրեց իր գիտելիքներով: Միշտ մտածել եմ, թե ծովից այն կողմ ապրողները քարանձավային մարդիկ են, ու հազիվ թե Հին Եգիպտոսից ի վեր իրենց մշակույթը շատ առաջ գնացած լինի․․․Սակայն նա լավ կիթառ էր նվագում, շախմատով ինձ երկու անգամ մատ դրեց (թեպետ ընդհանուր խաղը պարտվեց հինգով երկու), Սերվանտեսից ու Ֆիրդուսուց կարող էր խոսել․․․

Իսկ երբ արևի առաջին շողերը ճեղքեցին վարագույրները, նա հեռացավ:

Նայում էի նրա հետևից, և երբ արդեն հեռու էր, հիշեցի, որ այդպես էլ չհարցրի նրա անունը:

Ես մտա անկողին, ու խաղաղ քունն ինձ համակեց, իսկ նա վերադարձավ իր աշխարհ՝ վախով, պայքարով ու փախոստներով լի:

 

 

Ընթերցել նաև