Արձակ Հայ արդի արձակ Հայ արդի գրողներ Պատմվածք Ցեղասպանության քրոնիկոն

Էլիզա Մխիթարյան․ «Որքա՞ն արժեն դրախտի տոմսերը»․ ցեղասպանության քրոնիկոն

 

Առաքելոց վանքի երկինքը հավերժ կապույտ է, հավերժ մաքուր, այն ժամանակ ինքնաթիռներ չկային, որ հետագիծ թողնեին ու կեղտոտեին վանքի ու երկնքի սերը: Այդ սահմանն անհասանելի էր բոլորին, որովհետև մարդիկ չէին նկատում երկնքի կապույտը: Մարդկանց խիղճը դեռ չէր տանջում կեղտոտված կապույտի համար, և երկնքի անհասանելիությունն իրեն այդչափ զգացնել չէր տալիս, որովհետև անսահմանության հետ սահմանագիծը երևում էր ինչ-որ մի տեղ…

Տատիս ու պապիս անվերջ կռիվը մեր քաղաքի անվան բացատրության շուրջ էր պտտվում: Տատս պապիս համարում էր անհույս ռոմանտիկ, ինչ է պապս Մուշ տեղանունը կապում էր Աստղիկ դիցուհու՝ մշուշի մեջ կորելու առասպելի հետ: Պապս այնպե՜ս էր հավատում իր ասածին, որ ինձ մեկ-մեկ թվում էր, թե ինքը տեսել է այդ մշուշն ու Աստղիկին: Տատիս կարծիքով քաղաքը հին հայկական Մուշկ տեղանվան վերափոխված տարբերակն է: Ամեն անգամ պապս իր ասելիքն ավարտելուց հետո կրկնում էր.

— Ա՜յ, եթե Աստղիկին ճանաչեիր…

Աստղիկ փոքր քրոջս անունն է: Իմ անունը Ծովինար է: Պապս փաղաքշորեն ինձ Ծովիկ է դիմում, քրոջս՝ Աստղո: Չգիտեմ ինչու, բայց տատս հաճախ էր դիտողություն անում պապիս, որ մեզ այդպես չդիմի: Տատիս անունն էլ էր Ծովինար ու Ծովիկ տարբերակը մի տեսակ սիրուն չէր համարում: Նաև ինձ միշտ թվում էր, թե տատս Աստղոյին իմ չափ չի սիրում: Մտածում էի երևի Աստղիկ դիցուհու հետ կապ ունի, նույնիսկ մի անգամ հարցրի,բայց նա հերքեց:

Վանք շատ էինք գնում: Կիսաքանդ պատերը երգում էին հաճախ: Երգի ձայնը ոչ ոք չէր լսում. ես լսում էի: Երբ ներս էի մտնում ինձ թվում էր, թե  քայլում եմ օդի միջով, ինձ այնպես թեթև էի զգում, ճիշտ փետուրի նման: Հետո ժամերով նստում էի վանքի պատի տակ ու նայում երկնքին: Վիճում էի թռչունների հետ, երբ նրանք հայտնվում էին: Ես չէի սիրում երբ կապույտին ինչ-որ բան խանգարում էր: Մեկ- մեկ ձեռքս պարզում էի դեպի երկինքը, որ մի կտոր պոկեմ, բայց հետո երբ նայում էի ափիս՝ ոչինչ չէր լինում: Ինձ մոտ չէր ստացվում երկնքին հասնել, բայց ես վստահ էի, որ ժամանակին ինչ-որ մեկը մի կտոր պոկել ու նվիրել է …

Վերջերս ամեն բան իր տեղում չէր: Պապս անդադար նամակագրական կապի մեջ էր եղբոր՝ Կարապետի հետ: Սասունում վիճակը բարդացել էր, ես լավ չէի հասկանում, բայց ամենօրյա լացն ինձ հուշում էր, որ ինչ-որ մեկը երկինք է բարձրացել: Հիշում եմ, որ երբ տատիս մայրը մահացավ բավականին պատկառելի տարիքում, մայրիկս ինձ ասաց, որ նա երկինք է գնացել: Ասաց, որ երկինքը նրա տոմսերը գնել և ուղարկել է մի հրաշալի տեղ, ուր դժբախտություն չկա: Ես մորս հարցրի.

— Մայրիկ,այդ դեպքում ինչու՞ ես լաց լինում, եթե Մեծ տատիկը լավ տեղ է գնացել:

Մայրս պատասախանեց, որ դա գաղտնիք է, որ ոչ ոք պիտի չիմանա այդ հրաշալի տեղի մասին, թե չէ բոլորը կուզենան գնալ և ես մենակ կմնամ: Մտածեցի՝ մենակ կմնամ երկնքի, թռչունների ու վանքի հետ միասին…

Հետո մայրս էլ երկինք գնաց: Ես օրեր շարունակ լալիս էի ու ատում այդ հրաշալի տեղը: Ես շատ խնդրեցի երկնքին, որ ինձ էլ այնտեղ տանի, բայց նա ինձ արհամարհեց…

 

*

 

— Կարապետը նամակում գրել է, որ շտապ պիտի փախչենք, Ծովինար, հավաքի՛ր իրերը, մենք պիտի գնանք:

Մենք պիտի գնանք: Ես չհասկացա՝ ինչու: Ես միայն հասկացա, որ մենք պիտի գնանք: Ես, պապին, տատս ու Աստղոն: Տատս հավաքեց ոսկիները: Ամենաանատանելի տեսարանն այն էր, որ տատս մատնվել էր խուճապի. նա երբեք խուճապի չէր մատնվում: Գիշերը՝ կիսատ քնով անցած, լսում էի տատիս ու պապիս խոսակցությունը․

— Քահանան նոր եկավ ու ասաց, որ թուրքերը քաղաք են մտել:

Ոչ մի պատասխան չլսվեց: Մեր տան դուռը բացվեց ու աղաղակ բարձրացավ: Տատս գոռաց.

— Փախե՜ք..

Ես ու Աստղոն վարկենական պատուհանից դուրս թռանք ու սկսեցինք վազել: Շնչակտուր վազել դեպի աստղազարդ ու խաղաղ երկինքը: Քահանան մեզ ճանապարհից գրկեց  ու դրեց սայլին, որտեղ էլի շատ երեխաներ կային, և հրամայեց սայլապանին.

— Քշի՜ր, արա՛գ…

Մենք գնացինք: Ես ու Աստղոն լաց էինք լինում․ տատին ու պապին էինք ուզում: Աստղոն ճանապարհին քնեց, իսկ ես՝ ոչ: Ես գիտակցում էի, որ էլ երբեք չենք վերադառնալու, որ տատին ու պապին էլ երբեք չենք տեսնելու, որ վանք էլ չենք գնալու ու ես ինձ էլ փետուր չէի զգալու… Ես գիտակցում էի, որ էլ երբեք հնարավորություն չեմ ունենալու երկնքից մի կտոր պոկելու ու նվիրելու…

Մեզ տարան հեռու, ես տեղանունը չեմ հիշում: Մեզ բաժանեցին խմբերի ու չլսեցին անգամ, որ Աստղոս իմ քույրն է: Ինձ տարան Լենինականի մանկատուն, Աստղոյիս՝ չիմացա…

Տարիներն անցան սովորական տարիների նման: Ես ոչ մի անգամ չդադարեցի մտածել Մուշի, տատի ու պապի, Աստղոյի մասին… Ես հետո սկսեցի գիտակցել ցեղասպանություն բառի իմաստը: Երբ կարդում էի, թե թուրքերը ինչ են արել հայերի հետ ու մի պահ պատկերացնում էի տատիս ու պապիս, սկսում էի ատել վանքը: Ինձ թվում էր՝ նա պիտի օգնի մեզ միշտ, այն ժամանակ ես կարծում էի, թե նրա պատերը երգում են, բայց հիմա ես զգում էի կիսաքանդ պատերի անզորությունը, որովհետև դա երգ չէր, դա աղերս էր, ճիչ էր դա, մոտալուտ ցավի աղաղակ՝ թաղված բոսորագույն մոլեգնության մեջ: Մոլեգնություն, որ կռիվ տվեց կապույտի հետ ու ծանրացավ նրա խղճին: Խիղճ, որի գույնը հնարավոր չէր լինելու փոխել…

Որբանոցում բոլորս հավասար էինք: Դպրոցում ինձ հայերենի ուսուցչուհին շատ էր սիրում, բոլորից շատ: Որբանոցում բոլորից շատ չկար: Բոլորիս ճաշը հավասար էր: Բոլորիս ցավը հավասար էր: Սկզբում կողքինիս ճաշը աչքիս շատ էր թվում, իսկ հետո համակերպվեցի թվալու հետ: Մի անգամ ճաշս բերեցին, հետո հետ տարան: Դայակս ասաց, որ ինձ շատ էր լցվել: Իսկ որբանոցում բոլորից շատ չկա…

Օրերս գլորվում էին: Որբանոցում ես սովորել էի լիարժեք մենակ մնալուն, որովհետև ինձ մոտ չէր ստացվում ոչ ոքի հետ ընկերություն անել: Մեկ-մեկ նկատում էի, թե ինչպես են աղջիկները պատերի տակ կանգնում ու ծիծաղում, իսկ ինձ բարկացնում էր այդ ծիծաղը: Մուշը հեռվում է, Աստղոս չկա, իսկ նրանք ծիծաղում են, Աստված իմ, ինչի՞ վրա են ծիծաղում նրանք, երբ ես ոչին չունեմ և իրենք էլ ոչինչ չունեն: Ոչինչ չունենալն ու ոչինչ լինելը ծիծաղելի է երևի…

Մի առավոտ տնօրենը կանչեց իր մոտ, ասաց՝ քույրդ նամակ է գրել: Քաղաքային փոստից էին ստացել:

Քույրս: Նամակ էր գրել: Ես դողալով վերցրի նամակն ու կարդացի.

«Ծովիկ, ես Սպիտակի մանկատանն եմ: Եթե կարող ես՝ արի»։ Ես դիմում գրեցի, որ ինձ տեղափոխեն Սպիտակի մանկատուն:

Ինձ տեղափոխեցին: Ես մտա ներս ու Աստղոյին գրկեցի այնպես, կարծես վերջին անգամ երեկ էի տեսել նրան: Կարծես հենց երեկ էինք ծիծաղում տատի ու պապի վրա, երբ պապը Աստղիկ դիցուհուց էր խոսում…

Սպիտակի մանկատանը քիչ մնացինք, որովհետև փախանք: Փախանք երկա՜ր ու անհասականալի… Այնքան երկար, որ հայտնվեցինք Ախալքալաքում ու սկսեցինք մարսել փախուստի պտուղները: Ես ու Աստղոն մուրացկանությամբ էինք զբաղվում: Մի Տերացու սենյակներ էր տալիս չնչին գումարով: Երբ իմացավ, որ 1915 թվականի փախեփախներից ենք, մեզ այդ սենյակն անվճար տրամադրեց: Դրանից հետո մենք ամաչում էինք ասել, որ մեր գործի անունը մուրացկանություն է: Փողոցում էինք մնում ժամեր շարունակ: Գործ չկար: Ավելի հեշտ էր գողություն անել, բայց չէինք անի երբեք: Մի պատահած ճակատագրական օր էլ հանդիպեցի նրան: Սովից կուչ էինք եկել թոնրատան պատի տակ, երբ մոտեցավ ու ասաց.

— Հացից չեք նեղանա չէ՞…

Բոքոնը մեկնեց ու օգնեց վեր կենանք: Ինձնից տասներեք տարի մեծ էր Եղիազարս: Տվեց հացը ինձ ու Աստղոյին, պահեց մեզ երկու տարի, մինչ  տսնութսս լրացավ ու տարավ իր տուն՝ որպես կին: Բոքոնի ու նրա ձեռքի մեջ այնքան մաքրություն կար, որ ինձ թվաց, թե դա հաց չէ, այլ երկնքից պոկված կապույտի կտոր, որ ինձ նվիրեցին…

 

*

 

Վաղուց արդեն կյանքիս մանրամասները թոռներիս պատմելու տարիքին եմ: Հիմա Ախալցխայում իմ անուշիկ աղջկա հետ եմ, իմ Էթերիի: Նա ինձ հիշեցնում է վանքի մաքրությունը: Նրա աչքերի մեջ ես տեսնում եմ չգիտակցված ցավի բիծ՝ բիծ, որ նման էր այն թռչուններին, որոնք կեղտոտում էին երկնքի կապույտը…

— Ծովո տատի, ասա՛ ինձ, մարդիկ հավե՞րժ են ապրում:

— Չէ՛, իմ Էթեր, նրանք երկինք են գնում, երբ տոմսերը լինում են:

— Ի՞նչ տոմսեր տատի…

Ես չկարողացա նրան ասել, որ աշխարհում կա նաև դժոխք և որ ես անցել եմ դրա միջով: Ես փոխարենը նախընտրեցի նրան պատմել, թե ինչպես էի ինձ փետուր զգում՝ վանք մտնելիս: Ես պատմեցի նրան նաև այն հրաշալի տեղի մասին, ուր մայրս էր վաղուց մեկնել: Հետո նա ասաց.

— Ծովո տատի, իսկ այդ հրաշալի տեղի տոմսերը թա՞նկ են, չե՞նք կարող մենք էլ գնալ:

Աչքերս լցվեցին: Ես չէի ուզում մորս նման նրան ասել, որ եթե բոլորս գնանք նա մենակ կմնա: Մենակությունը այն միակ բանն է, որ արժանի է մեզ հետ մնալու ու չհեռանալու:

— Մի կտոր երկինք, բալա՜, մի կտոր երկինք արժեն…

 

«ՌոմանտիՂմ» գրքից

 

 

 

Ընթերցել նաև