Արձակ Հայ արդի արձակ Հայ արդի գրողներ Վեպ

Դիանա Համբարձումյան․ «Կանաչ մարգագետնի հմայքը»․ հատված վեպից

 

ԳՐԱՆՑԱ«ՄԱՏՅԱՆԻ» ՏԱՐԸՆԹԵՐՑՈՒՄ

․․․Թեև հո՜ւյժ մերժելի եմ։

                            Գրիգոր Նարեկացի,

«Մատյան ողբերգության», Բան ԺԲ, Ա

 

 

 

ՊԱՐՈՒՆԱԿ ՅՈԹ

Սուրահ

                                                            7

 

Րոպեական թուլության պահին անհսկողության ու անկամության փակ օղակների ներսում են ծնվում չար ոգու սպասավորները՝ մարդասպանն ու ավազակը, մանկապիղծն ու սուտ վկայություն տվողը, ուրացողն ու դավաճանը, որոնք մի արևոտ օր մի կապույտ երկնքի նայելիս տեսել են թռչունի ազատ ճախրն ու խեղճացել, խղճացել են իրենց՝ կավե սնամեջության ու հոգին սանձող ոսկե շղթաների համար։ Սա այսպես՝ իբրև արդարացում, իսկ իբրև մեղադրանք՝ թուլամորթությունդ ու վախկոտությունդ կմտցնեն աչքդ ու կքարկոծեն ու կխաչեն ու կբանտեն ու կարտաքսեն՝ երբեք ու երբեք չհիշելով մեղավորի վրա քար նետողների վայրկենական անհետացումը։

Ձախը մի հեռավոր ու անիմանալի տպավորություն ուներ, որ իր կյանքը մինչ այդ բոլորովին այլ համ ու հոտով, այլ ձայներով ու գույներով ու պատկերներով էր սնվել, որոնք հիմա անտեսանելի, անհասանելի ու անլսելի էին իրեն։ Այն պահից ի վեր, ինչ Աջը լսել էր Նայողի ու Քննողի զրույցը, Ձախը տարօրինակ զգացողություններ էր ունենում․ կարծես իր ձայնադարանի գրքերից մեկն էր լսում, որն առաջին անգամ չէր հնչում, բայց այնքան վաղուց էր հասել ականջին, որ գրեթե ոչինչ չէր հիշում, քանի որ հիշելը Ձախի համար նույնն էր, ինչ պատերի միջով տեսնելը կամ յոթ սարի հետևից եկող ձայները լսելը Քննողի ու Նայողի համար․ 

«Տունը, որտեղ ապրում էր Տղամարդը, ամենքին հայտնի էր վեճ ու կռիվներով, Տղամարդու բարձրագոչ հայհոյանքով, ժամանակ առ ժամանակ ազատ անկումով հատակին բախվող ամանեղենի շրխկոց-թրխկոցով, զնգզնգոցով ու ճարճատյունով, կնոջ հեծկլտոցով ու անեծքախառն ծեծկռտուքով, կարճ դադարից հետո լռության մեջ արձագանքող տնքոցով, թնկթնկոցով, խռպոտ շշուկներով ու հիշոցներով։

— Էս հաց էլ չե՞ս առել, աղջի՛, — թնդում էր տնով մեկ ու քացով հարվածում

ոտքի տակ ընկած հողաթափերին։

— Փող չկա, ինչո՞վ առնեմ։

— Էդ օրը մի նոր շոր ես հագնում, փո՛ղ կա, հացի փող չկա՞, դու հո դեբիլ

չե՞ս, թե՞ ինձ ես դեբիլի տեղ դրել։

— Հին շորերս եմ ձևափոխում, քսան տարվա շորերս։

— Պա՜հ, ես էլ հավատացի, քսան չէ, հիսուն տարվա կլինեն։ Էլ պոզով-պոչով

սուտ չկա՞՝ հորինես, աննամո՛ւս։

— Օ՜ֆ, հավեսդ չունեմ, թող գործս անեմ, ինձ հանգի՛ստ թող, գնա էն շեղաչք

սիրուհիներիդ տանը հաց կեր։

— Բա քե՞ զ ինչի համար եմ պահում, հը՞։

— Որ ճենճոտ ու հոտավետ գուլպաներդ լվանամ։

— Փասա-փուսադ հավաքի, գնա՛ հորդ տուն, էդ քնձռոտ երեսդ էլ չտեսնեմ

էս տանը։

— Երանի չէ՞ր՝ հերս ու մերս ապրեին, հորս տունը շեն լիներ, ու հիմիկվա

խելքս էլ էն ժամանակ ունենայի, գիտես, թե քեզ մարդատեղ կդնեի՞, ա՛յ ոջլոտ անտեր։

— Իիիիի՞նչ, էդ ինչ ասեցի՞ր, պոռնի՛կ, — մազերից քաշեց ու նետեց գետնին, —

մի հատ էլ կրկնի, ես քու բոզ տիրու մերը, — ոտքի ու ձեռքի հարվածները համաչափ ու կանոնավոր իջնում էին կնոջ գլխին, փափկասուն կրծքերին ու փխրուն ողնաշարին։

— Ա՜խ, մեռա, — կինը տնքաց ու սսկվեց։

— Մե՛ռի, ես քու լիրբ մե՛րը, — թքեց արյունաշաղախ կնոջ դեմքին ու դուռը

շրխկացնելով՝ դուրս եկավ տնից։

            Աստղաշատ երկնքից կախված լուսնի վառ դեղին գունդն իր շողերը տարածում էր թե՛ այն փողոցի երկայնքով, որը կատաղի քայլերով անցնում էր Տղամարդը, թե՛ այն սենյակի պատերով մեկ, որտեղ անշունչ կծիկ դարձած՝ տապ էր արել կինը։ Դիմացի մայթին փայլփլող կաթնակապտագույն նեոնային լույսերը պարբերաբար թարթելով՝ հիշեցնում էին Golden Tulip Hotel Yerevan-ի մեկդարյա հնաբույր գոյությունն ու ներկա շքեղ պերճանքը։ Քիվերին թառած աղունիկները կտուց կտուցի ղունղունում էին, իսկ շքամուտքի մոտ կանգնած երիտասարդը ափի մեջ քնքշորեն շոյում էր երկարածամ օրիորդի ձեռքը»։   

            Կարճ և խուլ դադարից հետո Ձախը դարձյալ լսում էր գիրքն ընթերցողի հիպնոսացնող  ձայնը․

«Տունը, որտեղ ապրում էր Կինը, մեռելային լռությամբ շնչող դամբարան էր հիշեցնում, երբ Կնոջ հարբեցող ամուսինը, քաղաքի ծառուղիներից մեկի ծառը գրկած, օրորվեց, օրորվեց ու վերջապես փափուկ վայրէջք կատարեց ծխախոտի մնացուկներով, խլինքով ու թքով պատված հոտավետ փոսի մեջ, որ օրեր առաջ կոյուղագծերը նորոգող շինարարներն էին փորել ու, բերանբաց թողնելով, հեռացել, քանի որ աշխղեկը խաբել ու խոստացած գումարի կեսն էլ չէր վճարել։ Մինչև անցորդներից մեկնումեկը «շտապօգնություն» կզանգեր, որ գային «վատացած» մարդուն առաջին օգնություն ցույց տային, հետո խնամքով դնեին պատգարակի վրա, որ մեքենայով տուն հասցնեին խեղճ ու անօգնական հիվանդին՝ իր իսկ սրբազան կամքի համաձայն, Կինը շարունակում էր առավոտվա կռիվն ամուսնու օժիտի՝ տատից ժառանգած կեսդարյա ներքնակում փտած ոչխարի բրդի հետ՝ ճիպոտահարելով ու անիծելով իր սև բախտը, որ բրդի սևությունից սև էր։

Կինը քչփորում էր հիշողությունը, որ տեսներ, թե ինչ մեղք էր գործել, թե երբ, որտեղ, ինչպես և ինչու էր գոյացել․

․․․ջրակույտն իմ երկրակործան հանցանքների,

Ու լեռնակարկառ բարձրությամբ դիզված մեղքերն իմ բոլոր[1]։

Միտք էր անում, միտք էր անում ու չէր մտաբերում իր լուսավոր մութ անցյալը։ Երբ լուսումութին արթնանում էր՝ գիշերային անքնության մղձավանջը դեռ չհաղթահարած, բիբերի տակ ուրվագծվում էին անծանոթ ծանոթների մերկանդամ պատկերները, լպրծուն ու կպչուն նայվածքը, ուզվորի պահվածքն ու խորամանկ սիրազեղումները։ Դառը սուրճն ու ծխախոտն ամեն առավոտ զարդարում էին Կնոջ կյանքը, իսկ կեսօրվա տապի մեջ քրտինքը քունքերն ի վար կաթեցնելով՝ Կինը ձեռքն էր առնում «Մատյանը», շուռումուռ տալիս ու անկանոն թերթատելով կարդում․

Այս գիրքն իմ ձայնով իմ փոխարեն պիտի աղաղակի,

Ծածկվածները պիտի բանա և գաղտնիքներն հրապարակի,

 Կատարվածները բարձրաձայն ողբա, մոռացվածները հնչեցնի․․․

Կինը գիտեր, Կինը չէր կասկածում, որ ինքը դժբախտ էր, բայց դրանից ոչինչ չէր փոխվում, քանի որ նա ոչինչ չէր անում դժբախտ չլինելու համար․ Կինը նույն մարդատյացն ու կասկածամիտն ու չարախոսն էր մնացել, քանի որ գնալով համոզվում էր՝ մարդիկ փոխադարձում էին իր ատելությունը, կասկածներն ու չարախոսությունը»։  

 

 

*

 

        Սուրահ

             6   

 

Գուցե անսխալ է, որ անցյալը մի կարգին անցյալ էլ չէ, քանի որ անմեռ է։ Գուցե։ Ասվածը, համենայն դեպս, հանճարեղ է, երբ քննելու է մղում, երբ հակադրվելու մարմաջով է վարակում լսողին, քանի որ նույնքան հանճարեղ է մի ուրիշ ամփոփում, թե ամեն ներկա պահ արդեն անցյալ է, որը գալիս, թև ու թիկունք է լինում իրեն ու իր նախորդին հեղինակած ագարակի տիրոջը, որ «Յոքնափաթոֆա» անունով զարմանահրաշ մի տիեզերք ստեղծեց՝ իր հարգանքի տուրքը տալով անցյալի մշտնջենությանը։ Ուրեմն մեր կյանքն անցյալ է, մենք էլ ամեն վայրկյան անցյալ ենք դառնում, այս աշխարհն էլ, որ ինքնահիացքով պտտվում է իր շուրջն ու մեզ աննկատ տարուբերում իր գրկում, արդեն ուրիշ է, արդեն նոր է, արդեն անցյալ է։  

Արդյոք պատահականության մատը խա՞ռն էր այն իրողության մեջ, որ Ձախի ու Աջի զգացողությունները նույնությամբ կրկնվում էին։ Աջի լսած գրքից հնչող հատվածական մեջբերումները ճիշտ ու ճիշտ Ձախի գիրքն էին հիշեցնում, միայն թե անհնար էր գուշակել՝ որն էր սկիզբը, որը՝ վերջը, որ էջն էր նախորդում կամ հաջորդում այս ու այն էջին․ այնպես, ինչպես մարդու ապրածն ու այդ ապրածի հիշողությունն էր վայրիվերո։ Ճիշտ է, այս համեմատությունը ո՛չ Աջի, ո՛չ էլ Ձախի մտքով չէր անցնում, բայց զգացողությունների իրարամերժությունն ու զուգահեռ խաչաձևումները վկայում էին, որ այն, ինչը կար, հիմա էլ կար, միայն թե դեռ գիտակցությունից դուրս էր, քանի որ գիտակցությունն էլ եղածից էր դուրս մղվել։    

«Տղամարդը տարիներ շարունակ երկակի կյանքով էր ապրում։ Ընտանիքն ու ընկերները տեղյակ չէին, որ նա ազգային անվտանգության ծառայությունում էր աշխատում, բայց այնտեղ բավականին տեղեկացված էին, թե իրենց աշխատակիցն ինչպիսի սեռական կյանքով էր ապրում և ինչպիսի հաճախականությամբ էր աղիքային խցանումներ ունենում։ Տղամարդը հասարակության աչքին ինտելեկտուալ և շնորհաշատ մարդու համբավ ուներ։ Ժամանակ առ ժամանակ պատվերով հոդվածներ էր գրում՝ այս կամ այն գրողին, նկարչին, երաժշտին, դերասանին ու բեմադրիչին ամպերը հանելով կամ ցեխը կոխելով, նայած, թե քամին որ կողմից էր փչում, և պատվիրողի կամքն ինչ էր թելադրում՝ հայտնի ճշմարտության պես․ «Ով վճարում է, նա էլ պատվիրում է երաժշտությունը»։ Ու եղավ այն, ինչ եղել էր մեկ անգամ ու բազում անգամներ․

Ստրկացնող արծաթը նրան կառավարեց։

Տղամարդը նաև քաղաքականությամբ էր հետաքրքվում․ այդ գայթակղիչ ասպարեզում ու քաղաքական գործիչների խայտաբղետ միջավայրում նույնպես վար ու ցանք էր անում սրտի ուզածի չափ և նույն հաջողությամբ, ինչպես որ տեր ու տիրակալ էր զգում մշակույթի դաշտում․ բոլոր կուսակցություններից պատվերներ էր ընդունում և ըստ պահանջի ու առաջարկի փնովում, ցեխ էր շպրտում այս ու այն հայտնի քաղաքական գործչի վրա այնքան ժամանակ, մինչև որ վերջինս փողի մի հաստ տրցակ նրա կողմը նետելով՝ բերանը ծեփում էր մեկընդմիշտ, այսինքն՝ ո՛չ ընդմիշտ, այնքան ժամանակ, մինչև որ նրա ոտքերի տակ մի ուրիշ՝ ավելի տռուզ քսակ էր նետվում, որի հոտն առնելիս Տղամարդու սիրտը փափկում էր բամբակի պես, և այս անգամ արդեն քաղցրաբառ կենացաճառերն էին գլուխ բարձրացնում՝ քսակավորի յոթ  պորտն օրհնելով ու նրան Տիրոջից ավելի բարձր թագադրելով։ Տղամարդը ոսկե երակ էր գտել ու չէր հաճում լսել ձայնը, որ «Մատյանն» էր գուժում՝ ձաղկելով անխնա․

Պոռնկատիպ կերպարանք, ախտաբորբոք նյութ․․․

                     

Ավա՜ղ, ջայլամները գիտեն, թե ինչու են գլուխները ավազի մեջ թաղում։ Ավա՜ղ, նրանք ջայլամ են, գլուխն ավազի մեջ թաղած ջայլամ։ Հենց դրա համար էլ ջայլամ են»։ Ձախը մատը թեթև հպեց դաստակին ամրացված ժամացույցի էկրանին, ու ականջներում արձագանքող ընթերցողի ձայնը կտրուկ ընդհատվեց։  

 

 

 

Ծանոթագրություն

     

[1] Նարեկացի Ս․ Գրիգոր, «Մատյան ողբերգության» («Նարեկ»), գրաբարից թարգմանությունը՝ Մկրտիչ Խերանյանի, Էջմիածին, «Մայր Աթոռ Ս․ Էջմիածնի» հրատարակչություն, 2012, 656 էջ, (այս և այսուհետ թավատառ բոլոր մեջբերումները՝ այս գրքից)։

 

 

 

Ընթերցել նաև