Արձակ Էսսե Հայ արդի արձակ Հայ արդի գրողներ

Դիանա Խաչատրյան․ «Մուգ ջրերի տենչանքը ժայռն էր»․ էսսե

 

Մերժելով ինքս ինձ, մերժելով սեփական կաշիս ես փորձում եմ փրկվել, որովհետև կաշին դավաճան է, սիրտը դավաճան է: Կաշվի տակ ցավն է ծորում, երկարում: Ցավը ճկվում է, խեղդում: Միջանցքները  զուգահեռ ձգվում են  մի տեսակ անհասկանալի. սպիտակ չէին ու սև էլ չէին,  սև ու սպիտակ էին միաժամանակ: Մեկը քշտել էր թևքերը, հունցել էր արագ, ճկուն ու սահուն: Զուգահեռ միջանցքները գորշ էին, երկգույն ու ձգվում էին, ձգվու՜մ: Թեթև, թեթև՜ու չհասկացված․․․ չհասկացվող, օտարոտի կարոտներ արթնացնող է օդը մի տեսակ  այսօր, որը պատուհանների կիսաբաց փեղկերից ներս է ծորում անդամալույծի դանդաղկոտությամբ, ընթացքում քսմսվելով դեռ տեղ-տեղ երևացող կանաչ ներկին, որը խունացել, խամրել է ճիշտ այնքան, որքան վառ, պսպղուն ցոլքերով  դեպի վեր ձգվող նոր  շենքերի լույսերն են շողում: Բայց երևի  այդ նոր պատուհաներից երբեք էլ չկարողանա ներս հոսել  այն օդը, այն հոտը, որը բացում է ուրիշ աշխարհների դռները, այդ օդը կախարդող չէ, կախարդի ուղարկածը չէ,  որովհետև նորերը չափից  շատ են սիրուն, չափից շատ են ճիշտ  սարքած ու չափից  շատ երազած․․․ նորերը՝ հոգին պոլիէթիլենայինի մեջ պահպանած, այնքա՜ն հղկված, որ մի փոսիկ, մի գիծ անգամ չկա, որի վրա քամին իր խաղը նվագի:
Կիսականաչ փեղկերերից այն կողմ ուրիշ քաղաք է՝ ուրիշ մարդկանցով, կիսականաչ քառակուսիները երբեք չավարտվող ֆիլմ են  հիմա նկարում. 

Մուգ ջրերի տենչանքը ժայռն էր: Ջուրը գալիս էր, քերվում, քերում, ոչնչացնում պինդը, ամուրը՝ անկոտրում ապառաժը․․․ դանդաղ, հետո մեղմ, հետո փոթորիկներ էր սարքում, ու այդ փոթորիկներից վախենում էր քարը՝ հողեղենը: Ու ժայռը սկսեց վախենալ մուգ ջրերի տենչանքից, որովհետև մուգ ջրերը մեկ հանգիստ էին ու այնքան մեղմ, որ խորքում ապրեցնում էին ոսկեշող լույսերը, խաղ անում արևի ճաճանչների հետ,  դառնում  ոսկեգույն ու լուսավոր: Բայց երբ մեռնում էր արևը ու նրա հայելային հայացքը հպվում էր լուսնի շողքի անդրադարձին՝ փոթորիկներն  էին  սկսում դուրս հորդել․․․ ու ավերում էին ու ավերվում էին իրենք էլ: Մուգ ջրերի խորքում լողում էին արևները ու լուսինները այս ու մյուս աշխարհների: Ծովի արտաշունչը սողում էր դեպի ափ, լիզում ավազները, արտաշունչը գույն ուներ՝ սև էր, ջրի մեջ կախված ոտքը գույն ուներ՝ երկնքի արցունքի գույնն էր՝ լուսնագույն էր: Երկինքը ընդամենը մի աչք ուներ, համ էլ արցունքն էր, որի վրա կապտուկներ կային ու ջրերի վրա կախված լուսնագույն ոտքի վրա էլ կապտուկներ կային, որոնք փոքրիկ ամպիկներ էին: Ծովի արտաշունչը ածելի էր ու բոլոր ամպերը մանր-մանր կտրատել էր, շերտերը համաչափ էին՝ մսագործի դանակի տակ ընկած դեռ տաք, կարմրավուն մսի կտորների նման: Ոտքի վրա ամպիկներ էին, իսկ մատներից դեռ չէր ցնդել ծխախոտի թողած հոտը. երևի գլանակը դեռ թույլ ու անուժ մխում է փայտե տնակում, դեռ ծուխը բարձրանում է երևի․․․ ծուխը, որ կանգնած էր իրենց միջև, ծուխը, որ ձմեռային մառախուղի գույնը ուներ կամ էլ քող էր՝ թափանցիկ, թեթև, որը սահմանաբաժանն էր: Ծուխը խնկաբույր էր մի տեսակ, ծես էր անում ու տան կիսաստվերում ստվերները թրթռում էին, խունկը ներսի ու դրսի դուռը բացողն էր… բացվել էր:  Ծովի արտաշունչը համբուրվում էր նրա կիսափակ աչքերի հետ, իսկ սրտում փոքրիկ, կաթնամոխրագույն թռչնակը կար: Թռչնակը, խնկաբույր ծխախոտը, երկնքի աչք-արցունքը ու չերևացող ոտնահետքերը դեպի տնակն էին հոսում, բայց տնակի դուռը արդեն կիսաբաց էր, բացվել էր: Ներս մտավ. միշտ նույն ձևով էր գալիս՝ կապտամոխրագույն առավոտների մեղքի նման:
Իմ մեղքը, ինձ մաքրագործողը:
Ու պատկերը հեռվից շատ սիրուն է, դաստակի վրա տրորվող կանաչու հոտի նման ու խոնավ հողի: Հողը զարդարվել էր, բայց արևը սահեց վերև․․․ արևը՝ վերև, իսկ ճառագայթները կաթկթում են հողին: Եղյամը ժանյակ էր դարձել, սևը՝ սպիտակ էր հագել: Սառցե ժանյակը դանդաղ ձևափոխվեց. հալվում է, միահյուսվեց գորշ հողին: Իր նախնական ձևից հիմա էլ բան չմնաց. ցեխակույտ էր՝  մածուծիկ լորձ: Սպիտակ  ժանյակների ու ցեխի միախառնումից կյանքը հունցվեց ու կապտամոխրագույն առավոտների քողը: Բայց կան կապտամոխրագույն առավոտներ, որոնք երբեք չպիտի բացվեն, որովհետև այդ առավոտները սպանում են խավար գիշերների ընթացքում  թողած շուրթերիդ հետքերը ձեռքերիս մեջ: Լուսաբացը խժռում է քո հետքերն ափերիս վրա, հետո փսխում արյունախառը թարախ: Բոլոր կապտամոխրագույն առավոտները մարդասպան են ու կախարդ, որովհետև դրածդ տաք կնիքները վերափոխում են բաց վերքի:
Իմ լուսաբացի մեղքն ես․․․
Ինձ գիշերները մաքրագործողը․․․

Իսկ վերջում կարոտները բոլոր շատ բարակեցին, բարակությունը դարձավ թափանցիկ, մարմինդ էլ բարակեց, որ մաշկդ դառնա թափանցիկ, որ երակներդ դառնան տողեր:
Կարոտներս դարձան  բառեր, մի բան պիտի դառնա՞ն ախր, մի տեղ պիտի գրվեին ա՜խր: Ու տողերի վերածված երակներդ լցվեցին բառերով, իսկ դիմացի հայելու մեջ կանաչ այգին էր երևում  կամ պատուհանների դեռ  տեղ-տեղ մնացած կանաչ ներկը. կորցրածն էր, ցեխոտված շորերով մանկությունը, կիսաթաց կանաչի մեջ վազելդ: Ու  մի բան ցավեցնում էր, երևի կոշիկիդ մեջ ընկած փոքր, համարյա անշոշափելի ավազահատիկն էր: Միջօրեի արևի շողը ներս թափանցեց ու կանաչը չքացավ, թացությունը էլ  չկար, ներկը էլ չկար, ֆիլմը ավարտվել էր, բայց ավազահատիկը․․․ ավազահատիկը կա, միշտ եղել է, երևի միշտ էլ կլինի, որ ցավեցնի, որ զգացնել տա, բայց երբե՜ք, երբե՜ք չշոշափվի, որովհետև փոքր է շատ:

 

 

Ընթերցել նաև