Արձակ Արտասահմանյան արձակ Արտասահմանյան գրողներ Թարգմանություն Պատմվածք

Ալբերտո Մորավիա. «Arrivederci!». պատմվածք

 

Հռոմեական պատմվածքներ

 

Պորտոլոնգոնեն հինավուրց ամրոց է՝ ծովի վրա կախված ապառաժի գագաթին: Այն օրը, երբ հեռացա, հարավ-արևմտյան ուժգին քամի էր, որը մարդու շունչ էր կտրում, իսկ արեգակն էլ աչք էր կուրացնում ավլած-սրբած երկնքում: Չգիտեմ այդ քամու և արևի պատճառով էր, թե ազատության հուզմունքից, ինձ տարօրինակ կերպով բթացած էի զգում:                                           

Երբ անցա բակով ու տեսա տնօրենին, որն արևի տակ կանգնած խոսում էր բանտապահի հետ, չկարողացա զսպել ինձ և գոռացի. «Ցտեսությու՛ն, պարոն տնօրեն»: Եվ իսկույն լեզուս կծեցի, որովհետև հասկացա, որ այդ «ցտեսության» կարիքը չկար. կարող էր թվալ, թե ես մտադիր էի բանտ վերադառնալ, կամ համոզված էի, որ կվերադառնամ այնտեղ: Տնօրենը, մի բարի մարդ, ժպտաց և իսկույն հեռացավ՝ հրաժեշտի նշան անելով ինձ. «Ասել է թե՝ առա՛յժմ»: Ես էլ կրկնեցի. «Այո, առա՛յժմ, պարոն տնօրեն», բայց արդեն ուշ էր: Հիմարությունն արդեն ասել էի, և ոչինչ անել հնարավոր չէր այլևս:                                                

Այդ «ցտեսությունը» շարունակեց հնչել ականջիս ողջ ճանապարհին, ապա Հռոմում՝ հենց հայտնվեցի տանը: Հավանաբար եղավ ընդունելություն. ջերմ՝ հասկանալի է մայրիկի կողմից, սակայն մյուսների կողմից՝ առավել վատ, քան պատկերացնում էի: Եղբայրս՝ անուղեղ մի պատանի, դուրս էր գալիս, որպեսզի գնար ֆուտբոլի մրցախաղի և ընդամենն ասաց. «Է՜յ, առայժմ, Ռոդոլֆո»: Քույրս՝ զուգված, պճնված, պարզապես դուրս փախավ սենյակից, բղավելով, որ եթե ես տանն էի մնում, ապա ինքը հեռանում էր: Ինչ վերաբերում է հորս, որը երբեք չի խոսում, բավարարվեց ինձ հիշեցնելով, որ ատաղձագործարանում իմ տեղը դեռևս ազատ է, եթե ցանկանամ, կարող եմ վերստին աշխատել, թեկուզև նույն օրը: Մի խոսքով, բոլորը հեռացան, և ես մնացի տանը մենակ մայրիկի հետ: Նա խոհանոցում  ճաշի ափսեներն էր լվանում: Կանգնած լվացարանի առջև, նիհար, մաշված, մոխրագույն մազերն անխնամ, ոտքերին հագած թաղիքե մեծ հողաթափեր՝ ռևմատիզմի պատճառով: Ապուրի խոր պնակները պարզաջրելու հետ մեկտեղ, սկսեց ինձ քարոզել. մի բան, որը թեև լավ մտադրությամբ էր, բայց ինձ համար ավելի ճնշող էր, քան քրոջս ծղրտոցը, կամ եղբորս ու հորս անտարբերությունը:   

Ի՞նչ էր ինձ ասում: Բաներ, որ ասում են բոլոր մայրերը, առանց հաշվի առնելու, որ տվյալ դեպքում արդարությունն իմ կողմն էր, և ես վիրավորել էի պաշտպանվելու համար, որն էլ կկարողանայի ապացուցել դատական գործում, եթե չլիներ Գուլիելմոյի կեղծ վկայությունը:

— Սիրելի որդյակ, տեսնու՞մ ես, թե քեզ ինչի հասցրեց բռնությունը: Համաձայնվի՛ր մորդ հետ, որը միակն է, որ քեզ սիրում է և, որը քո բացակայությամբ տառապել է ավելի, քան Ողբացող Տիրամայրը: Համաձայնվի՛ր, թո՛ղ մի կողմ բռնությունը, կյանքում ավելի լավ է տանել այն հարյուր անգամ, քան գործի դնել թեկուզ մեկ անգամ… Չգիտե՞ս, որ «սուրը բարձրացնողը սրից էլ կմեռնի»: Նույնիսկ եթե արդարացի ես, բռնությամբ դու մեղավոր ես դառնում: Հիսուսի հանդեպ բռնություն գործադրեցին՝ խաչին բարձրացնելով, սակայն նա ներեց իր բոլոր թշնամիներին… Ի՞նչ է, դու կուզենաս լինել ավելի՞ն, քան Հիսուսը:                                                                                        

Եվ այսպես շարունակ: Ի՞նչ կարող էի ասել նրան՝ ճիշտն  այն էր, որ բռնությունը գործադրել էին իմ հանդեպ, որ ամբողջ մեղքն այդ ստահակ Գուլիելմոյինն էր, և  որ բանտ պետք է գնար ուրիշ մեկը: Նախընտրեցի վերջապես վեր կենալ ու դուրս գնալ: Կարող էի գնալ ատաղձագործարան, Սան Տեոդորո փողոցի վրա, որտեղ ինձ սպասում էին հայրս ու մյուս աշխատողները: Սակայն ես ի վիճակի չէի, վերադարձիս հենց նույն օրը, ասես ոչինչ չէր եղել, կախեի բաճկոնս մեխից, հագնեի աշխատանքային համազգեստը՝ սոսնձի ու ճարպի հետքերով. մի բան, որ արել էի 2 տարի առաջ: Եվ հետո ցանկանում էի վայելել ազատությունը՝ առանց հոգսերի, կրկին տեսնել Հռոմը, մտորել գործերիս մասին: Այսպիսով որոշեցի, որ այդ օրը կգնամ զբոսնելու, իսկ աշխատել կսկսեմ հաջորդ առավոտյան:       

Ապրում ենք Ջուլիա փողոցի կողմերում: Դուրս եկա ու քայլերս ուղղեցի դեպի Գարիբալդի կամուրջը:                  Բանտում մտածել էի, որ կրկին անգամ Հռոմում՝ արդեն ազատ, գործերս ինձ կթվային այլ կերպ, ըստ տրամադրության՝ ուրախ, նոր, գեղեցիկ, հաճելի: Մինչդեռ՝ ոչինչ, ասես Պորտոլոնգոնեից բացակայել էի կարճ ժամանակով, կամ մի քանի օր անց էի կացրել Լադիսպոլիի լողափին:                                                         Հռոմեական քամոտ, սովորական օրերից մեկն էր, երկինքը՝ կեղտոտ լաթի գույն, օդը՝ ծանր, և խամրածություն մինչև իսկ տների քարերում: Քայլելիս նկատեցի, որ ամեն ինչ առաջվա պես էր և, ինչպես միշտ, ոչ մի նորություն, ոչ էլ ուրախություն. դես ու դեն կատուներ` տոպրակների շուրջը, փակուղու անկյունում; հասարակական զուգարաններ՝ չոր ճյուղերով ծածկած, պատերի վրա գրություններ՝ կորչի-ներով ու կեցցեներով, կանայք՝ նստած ոտքերը լայն բացած, կրպակներից դուրս բամբասելիս, եկեղեցիների աստիճանների վրա նստած մի կույր ու մի հաշմանդամ, ձեռնասայլակներ՝ բարձված չոր թզով ու նարնջով; թերթավաճառներ՝ ամերիկյան դերասանուհիներով պատկերազարդ ամսագրերով: Բացի դա, ինձ թվում էր, թե մարդկանց դեմքերն էլ հակակրելի էին, ով չափից դուրս երկար քթով, ով ծուռտիկ բերանով, ով բզով ծակած աչքերով, ով լխկած այտերով: Մի խոսքով նույն Հռոմն էր և միևնույն հռոմեացիները. ինչպիսին նրանց թողել էի, այդպիսին էլ գտնում էի:                                                                                                    

Հասնելով Գարիբալդի  կամուրջը, մոտեցա ցածրիկ ճաղաշարին ու նայեցի Տիբրին. նույն Տիբրն էր՝ պսպղուն, փքված, դեղին, թիավարժության  ընկերության հանգրվանած բարաքներով ու սովորական գիրուկը՝ կիսավարտիքով, որը մարզվում էր անշարժ թիով, իսկ միևնույն անբաններն էլ նրան էին նայում: Վեր բարձրանալու համար անցա կամուրջը և գնացի Տրաստեվերե, Չինքուե նրբանցքի հայտնի Գինու պանդոկը: Տերը՝ Ջիջին, իմ միակ ընկերն էր, որ ունեի աշխարհում: Ասացի, որ այնտեղ գնացի վեր բարձրանալով, բայց իրականում ինձ ձգում էր Գուլիելմոյի դանակ-մկրատ սրելու արհեստանոցը, որը քիչ էր հեռու Գինու պանդոկից: Հիրավի, այն նշմարեցի հեռվից թե չէ, իսկույն տակնուվրա եղա և զգացի, որ նախ այրվում եմ, ապա սառչում, ասես ուր-որ է, ուշքս կգնա:  

Մտա պանդոկ, որն այդ ժամին դատարկ էր, գնացի ու նստեցի ստվերոտ մի անկյունում և ցածրաձայն կանչեցի Ջիջիին, որը վաճառասեղանի ետևում կանգնած թերթ էր կարդում: Նա եկավ, հենց որ ճանաչեց, գրկախառնվեց իսկույն, անկեղծորեն կրկնելով, որ շատ ուրախ էր ինձ կրկին տեսնել: Ես էլ, իմ հերթին, սրտապնդվեցի, որովհետև, մորիցս հետո, նա առաջին քրիստոնյան էր, որն իմ վերադարձին մի փոքր ջերմություն դրսևորեց: Զարմանքից բերանս բաց նստեցի, աչքեր՝ լի արցունքներով, իսկ նա, մի քանի հանգամանալից նախադասությունից հետո, վերսկսեց. «Ռոդոլֆո, ո՞վ ինձ ասաց, որ պետք է վերադառնայիր, հա՛, Գուլիելմոն»:               

 Ոչ մի բան չասացի, սակայն այդ անունն իմ ներսում ամեն ինչ խառնեց: Ջիջին շարունակեց. «Ո՞վ գիտի ոնց էր իմացել… Բայց գիտե՞ս, դա  եկավ ինձ ասելու՝ վախեցած դեմքով»:                         

Առանց աչքերս բարձրացնելու ասացի. «Վախ ինչի՞ց: Մի՞թե ճշմարտությունը չէր ասել: Չէր կատարե՞լ վկայի իր պարտքը: Եվ հետո չկա՞ն ոստիկաններ, որ իրեն պաշտպանեն»:   

Ջիջին ուսիս թփթփացրեց. «Ռոդո՛լֆո, էլի նույնն ես մնացել, բոլորովին չես փոխվել: Լա՛վ, նա վախենում է, որովհետև գիտի քո բնավորությունը, ասում է, որ ինքը չէր ենթադրում, թե քեզ կվնասեր: Նրան հրամայեցին ասել ճշմարտությունը, դե նա էլ ասաց»:  Չխոսեցի, մի րոպե անց Ջիջին վերսկսեց. «Բայց դու գիտե՞ս, որ հատկապես ինձ համար է ցավալի տեսնել երկու անձնավորություն, ինչպիսիք դու և Գուլիելմոն եք, իրար ատելիս և մեկդ մյուսից վախենալիս: Ասա՛, ուզու՞մ ես նրան վստահեցնեմ, որ վիրավորված չես և ներել ես  իրեն»:             

Սկսեցի հասկանալ, թե ուր էր փչում քամին, և պատասխանեցի. «Նրան ոչինչ մի ասա»:   

Զգուշորեն տեղեկացավ. «Ինչու՞, դեռ նեղացած ես նրանից՝ այսքան ժամանակ անց:

«Ժամանակը գոյություն չունի, — այսօր եմ եկել, բայց ասես երեկ տեղի ունեցած լիներ…: Զգացմունքների համար ժամանակը գոյություն չունի»: «Դե՛, դե՛, — պնդեց նա, — էսպես մի՛ սևեռվիր… Ի՞նչ նշանակություն ունի… Չգիտե՞ս երգը. Այն, ինչ եղել է, եղել է, ինչ ունեցել է, ունեցել է, չդառնանանք, մոռանանք անցյալը: Համաձայնվի՛ր, մոռացիր անցյալը ու վրայից խմիր»: Պատասխանեցի. «Ինչ վերաբերում է խմելուն, համաձայն եմ. կես լիտր բեր չոր գինուց»:  Տոնս չոր էր, և նա, առանց այլևս պնդելու, վեր կացավ, գնաց ու գինին բերեց: Բայց երբ վերադարձավ, չուզեց անմիջապես լցնել ու պահեց գավաթը մի կողմում, ասես կուզենար դա անել ինչ-որ պայմանով և լրջորեն հարցրեց. «Ռոդոլֆո, չես ուզենա չէ՞ խենթություն անել»: Պատասխանեցի. «Լցրու՛ և մի՛ անհանգստացիր»: Համառեց. «Դե հետո մտածի՛ր, Գուլիելմոն աղքատ է, ընտանիք ունի, չորս երեխա, կին, անհրաժեշտ է մի փոքր ըմբռնում…»: Կրկնեցի. «Լցրու՛… Եվ քիթդ մի՛ խոթիր իմ գործերի մեջ»: Այս անգամ լցրեց, բայց կամաց-կամաց, անընդհատ ինձ նայելով: Ասացի. «Բաժակ վերցրու, խմենք, դու իմ միակ իսկական ընկերն ես, որ ունեմ աշխարհում»: Իսկույն համաձայնվեց, լցրեց գավաթը, նստեց ու վերսկսեց. «Անշուշտ քո ընկերն եմ, ասեմ, թե ինչ կանեի քո փոխարեն. կգնայի Գուլիելմոյի մոտ ինքնակամ և նրան կասեի՝ ինչ եղել, եղել է, գրկախառնվե՛նք եղբայրաբար և այլևս չխոսենք այդ մասին»:                                                         

Պահում էր գավաթը բերանի բարձրությամբ և սևեռուն նայում ինձ: Պատասխանեցի. «Եղբայրը եղբոր լավը չի ուզում… Չգիտե՞ս այդ ասացվածքը»:                                                                

Երկու հաճախորդ մտան. բաժակը մի շնչով դատարկելուց հետո Ջիջին հեռացավ: Դանդաղ ըմպեցի կես լիտրը` մտքերիս մեջ խորացած: Փաստը, որ Գուլիելմոն վախեցած էր, ինձ  չէր հանգստացնում, հակառակը` հոգումս, չգիտեմ ինչ կատաղություն էր բորբոքվում: «Սրիկա, վախենում է»,- մտածում էի և ուժգին սեղմում հաստ ապակյա բաժակը, կարծես այն Գուլիելմոյի վիզը լիներ: Ինքս ինձ ասում էի, որ նա իսկական սրիկա էր, որ իր կեղծ վկայությամբ ինձ բանտարկել տալուց հետո, խնդրել էր Ջիջիին միջնորդել, որ իրեն ներեմ:  Այսպես ավարտին հասցրեցի կես լիտրը և երկրորդը պատվիրեցի: Ջիջին իհարկե դա էլ բերեց և ասաց. «Քեզ ավելի լա՞վ ես զգում: Մտածեցի՞ր ասածիս մասին»: Պատասխանեցի. «Ինձ ավելի լավ եմ զգում, այդ մասին էլ մտածեցի»: Ջիջին ակնդետ նայեց լցնելով բաժակս: «Նման դեպքերում հարկավոր է դանդաղ գործել, չթողնել, որ զգացմունքը գերիշխի, դու տրամաբանության կողմնակից ես, աներկբա է, բայց հենց դրա համար էլ պետք է վեհանձն լինես»: Չկարողացա չխայթել. «Գուլիելմոն է քեզ ծածուկ թելադրել: Նա չվիրավորվեց և անկեղծորեն ասաց. «Ի՞նչ թելադրանք: Ձեր երկուսի ընկերն եմ, կուզեի, որ հաշտվեք… Ահա՛ ամենը»:                              Վերսկսեցի խմել և, այդ ժամանակ, գուցե գինու ազդեցության տակ, Գուլիելմոյից միտքս շրջադարձ կատարեց դեպի ինձ, ու սկսեցի մտածել այն ամենի մասին, որ անց էի կացրել այդ  երկու տարիների ընթացքում, թե որքան էի տառապել, որքան հալածանքների էի ենթարկվել: Աչքերս լցվեցին արցունքով, խորը կարեկցանքով լցվեցի ինքս իմ հանդեպ, ապա եռաթռիչքով` բոլորի հանդեպ: Ես դժբախտ էի, հիմնավոր, թե անհիմն պատճառներով,  ինչպես շատերը, ինչպես բոլորը. Գուլիելմոն ևս դժբախտ էր, Ջիջին՝ նա էլ էր անբախտի մեկը, հայրս, եղբայրս, քույրս ու մայրս՝ բոլորն էլ անբախտ:  

Այժմ նայում էի Գուլիելմոյին այլ աչքերով և աստիճանաբար համոզվեցի, որ Ջիջին երևի թե իրավացի էր. ինձ համոզում էր լինել մեծահոգի ու ներել նրան: Այս մտքից ինձ նախկինից կրկնակի անգամ ավելի սիրեցի, և դա ինձ դուր եկավ: Թեպետև ուղեղս գրեթե համոզվել էր, որ ներելն ավելի լավ է, քան վրեժխնդիր լինելը, համենայն դեպս դա երբեք չէի կարող անել, եթե սիրտս էլ համոզված չլիներ:                                                             

Հիմա արդեն վախենում էի, որ այս բարի գրգիռը կանցներ. հասկանում  էի, որ պետք է շտապել:                            Երկրորդ կես լիտրը վերջացել էր, կանչեցի. «Ջի՛ջի, ընդհանուր առմամբ դու ես իրավացի. Մտածեցի և, եթե ցանկանաս, ես պատրաստ եմ, գնանք Գուլիելմոյի մոտ»: Նա պատասխանեց. «Քեզ չասացի՞: Մի փոքր դատողություն, անապակ գինի, և սիրտը խոսում է»:  Ոչինչ չասացի և, հանկարծ, բռնեցի դեմքս ձեռքերով ու սկսեցի լաց լինել՝ ինձ կրկին տեսել էի Պորտոլոնգոնեում, բանտի արտադրամասում, բանտարկյալի հագուստով՝ խորասուզված բարերի համար սեղաններ ռանդելիս: Բանտում բոլորն աշխատում էին, և ատաղձագործական  բաժնից դուրս էին գալիս բոլոր դագաղները՝ Պորտոֆեռռայո և Էլբայի մյուս գյուղերի համար: Իսկ ես լալիս էի ու հիշում, թե պատրաստելով այդ դագաղները, ինչպես էի հաճախ ցանկանում, որ դրանցից մեկն իմը լիներ: 

Մինչ այդ, Ջիջին ձեռքով ուսիս էր խփում ու կրկնում. «Դե՛, այդ մասին մի մտածիր, արդեն ամեն ինչ անցել է»: Մի րոպե անց ավելացրեց. «Ուրեմն գնում ենք Գուլիելմոյի մոտ; գրկախառնվում եք ընկերաբար, հետո գալիս եք այստեղ ու միասին խմում եք հաշտեցման կենացը»: Ես սրբեցի արցունքներս, ապա ասացի. «Գնա՛նք»: Ջիջին դուրս եկավ պանդոկից, ես էլ նրան հետևեցի: Կտրեցինք-անցանք մի 50 մետր, հետո միայն փողոցի մյուս կողմից, հացի փռի ու մարմարագործի արհեստանոցի միջև, հայտնվեց դանակ-մկրատ սրողի արհեստանոցը:    Գուլիելմոն՝ նա նույնպես չէր փոխվել. մանր-մունր, գորշ, մի փոքր գեր, ճաղատ, շողոքորթի դեմքով՝ ոչ այն է Հուդայի, ոչ այն է կաթոլիկ եկեղեցու բարի սպասավորի: Նրան իսկույն ճանաչեցի. պրոֆիլով ձիգ կանգնած արհեստանոցի ներսում, ուշադրությունը անիվին: Սրում էր և այնքան մտասույզ էր սրում դանակի սայրը, շրջելով ու պտտելով շիթի տակ, որ նույնիսկ մեր մտնելը չնկատեց: Հենց որ նրան տեսա, զգացի, թե ինչպես է արյունս տակնուվրա լինում, և հասկացա, որ չէի կարողանա գրկախառնվել, ինչպես ուզում էր Ջիջին: Գրկելով նրան, կարող էի կծելով պոկել ականջը, հենց այնպես՝ ի հեճուկս: Ջիջին տոնական ձայնով ասաց. «Գուլիե՛լմո, այստեղ է Ռոդոլֆոն, նա եկել է ձեռքդ սեղմելու… Ինչ եղել, եղել է…»։                 

Գուլիելմոն  շրջվեց.  ես տեսա նրա ապշահար դեմքը, և թե ինչպես էր փորձում պատսպարվել արհեստանոցի խորքում:

Այդ պահին, մինչ Ջիջին մեզ քաջալերում էր. «Դե՛, գրկախառնվե՛ք և էլ ոչ մի խոսք», — ինչ-որ բան թռավ կրծքիս, և աչքերս մթնեցին: Գոռացի. «Սրիկա՛, ինձ վնասեցիր, և նետվեցի նրա վրա, փորձելով բռնել պարանոցից: Նա ճիչ արձակեց, իսկական թուլամորթ վախկոտի նման ու փախուստ տվեց դեպի արհեստանոցի խորքը: Շատ վատ վարվեց, որովհետև այդ բոլոր տաշտերը՝ լի դանակներով, նույնիսկ սրբերին փորձության կենթարկեին:

Պատկերացրեք ի՛նձ, որ տարիներ շարունակ սպասում էր այս պահին:  Ջիջին գոռում էր. «Ռոդո՛լֆո, կա՛նգ առ, բռնե՛ք նրան»: Գուլիելմոն ճղճղում էր մորթվող խոզի նման. իսկ ես թռցնելով բազմաթիվ դանակներից մեկը, նետվեցի նրա վրա: Մտքիս կար մեջքին հարվածել, բայց նա շրջվեց պաշտպանվելու համար, դե ես էլ դանակի ծայրով խփեցի նրա կրծքից վերև: Նույն պահին ինչ-որ մեկը թևիցս բռնեց, մինչ բարձրացնում էի, որ երկրորդ հարվածը տամ: Հետո հայտնվեցի արհեստանոցից դուրս, շրջապատված ամեն կողմից մարդկանցով, որոնք բղավում էին ու մոլեգին իրարանցման մեջ ջանում էին խփել դեմքիս, ուսերիս:             

«Arrivederci!», ասել էի Պորտոլոնգոնեի տնօրենին և, հիրավի, հենց նույն երեկոյան կրկին հայտնվեցի բանտախցում` երեք ուրշների հետ միասին:

Հոգիս դատարկելու համար պատմեցի եղածը, և նրանցից մեկը, որն ավելի գիտակ էր թվում, նկատեց. «Եղբայր սիրելի, երբ ասել ես «Ցտեսություն», ենթագիտակցականդ  է ստիպել քեզ ասել այդ բառը, դու արդեն գիտեիր, որ դա կանես»: Դժվարությամբ էր արտաբերում բառերը, բայց նույնիսկ գիտեր, թե ինչ է ենթագիտակցականը: Հավանաբար իրավացի էր նա:        

Այսպիսով կրկին բանտում էի և այս անգամ «Arrivederci»-ն ասել էի ազատությանը:

 

 

Թարգմանությունը՝  Անժելա Խաչատրյանի

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ընթերցել նաև